Waarom de Nederlandse democratie en verzorgingsstaat in verval raken

De Nederlandse democratie en de verzorgingsstaat vervalt langzaam in mild despotisme. In de huidige samenleving leidt individualisme tot een voortschrijdende bureaucratische overheid die het publieke belang steeds verder monopoliseert. De burger is een klant geworden van de bureaucratie die de overheid belichaamd. En dat versterkt weer het individualisme in de samenleving. Bureaucratie en individualisme jagen elkaar aan tot er een onhoudbare situatie ontstaat: een uitholling van de publieke zaak. Hoe dat in de praktijk eruit ziet komt fraai tot uiting in Schuldig: een aangrijpende tv-serie over bittere armoede en een op hol geslagen bureaucratie.

Mild Despotisme

Dit verschijnsel van een bureaucratische overheid en de individuele burger die elkaar versterken wordt door politiek filosoof Alexis de Tocqueville (1805-1859) mild despotisme genoemd. Al in de 19e eeuw voorspelde Tocqueville dat de democratie uiteindelijk zou vervallen in mild despotisme. Volgens Tocqueville is het despotisme mild, omdat de intenties van de overheid goed bedoeld zijn en er geen fysiek geweld aan te pas komt. De nieuwe despoot is dan ook geen vreselijke tiran, maar een pennenlikker die de burger probeert te steunen en helpen.

Dit lijkt vrij onschuldig, maar het probleem van mild despotisme is dat het resulteert in een sterk geïndividualiseerde samenleving en een bureaucratische overheid, die gezamenlijk de publieke zaak om zeep helpen. Hoe meer de overheid uit het publieke belang handelt, hoe minder mensen zich zullen bekommeren om de samenleving. Er is wellicht nog sprake van een algemeen belang, maar we voelen ons daar niet meer verantwoordelijk voor. De democratische overheid ondergraaft zodoende de democratische samenleving.

Einde van de democratische samenleving?

In het verlengde hiervan is het geen verrassing dat het aantal leden van politieke partijen al jaren terugloopt en de opkomst bij verkiezingen dramatisch laag is. Steeds meer mensen voelen zich machteloos, zijn van mening dat hun stem er niet meer toe doet en zien dat de democratie gereduceerd is tot een vierjaarlijkse verkiezingscircus.

Is dit het einde van de democratische samenleving? Nee. Volgens bestuurskundige Albert Jan Kruiter is er een oplossing: burgers moeten weer hoeder worden van de publieke zaak. In zijn boek Mild Despotisme wijst Kruiter op de observaties die Tocqueville maakte tijdens zijn reis door Amerika aan het begin van de 19de eeuw.

Hierin beschrijft Kruiter – door de ogen van Tocqueville – hoe bedreven Amerikanen waren in het gezamenlijk oplossen van collectieve problemen. Van het bouwen van scholen en ziekenhuizen tot aan de productie van goederen en diensten. Uniek voor deze tijd. Een fenomeen dat zich in Frankrijk – het thuisland van Tocqueville – zelden afspeelde en men het beheer van het publieke domein overliet aan de overheid. Tocqueville’s verklaring voor dit verschil was dat Amerikanen een goed begrip hadden van hun eigenbelang.

Het welbegrepen eigenbelang

Met het welbegrepen eigenbelang bedoelde Tocqueville dat er individueel concessies werden gedaan aan het directe eigenbelang in het kader van het algemeen belang. Het omgekeerde van een kortzichtig egoïsme. Amerikanen realiseerden zich, met andere woorden, dat de bouw van een nieuw ziekenhuis nog altijd beter is dan helemaal geen ziekenhuis als gevolg van een patstelling in eigenbelangen.

Waar het hier om gaat is dat in dit proces van concessies doen aan het eigenbelang in het kader van het algemeen belang, burgers de democratie leren kennen door haar zelf te beoefenen. Een fundamenteel principe voor een gezonde democratische samenleving. Tegenwoordig zijn burgers echter verleerd om de democratie te beoefenen en hebben daarmee het welbegrepen eigenbelang verloren.

Kruiter pleit dan ook voor een herontdekking van het welbegrepen eigenbelang in de samenleving. Het maatschappelijk middenveld moet weer een rol krijgen in het publieke belang. En dat begint bij het terugdringen van de tentakels van mild despotisme in de overheid.

Hoeders van de publieke zaak

Hoewel Kruiter geen eenduidig antwoord geeft over hoe mild despotisme teruggedrongen moet worden, benadrukt hij wel het belang van het opdoen van democratische ervaringen. Deze ervaringen ontwikkel je als burger door met elkaar maatschappelijke problemen aan te pakken. Dit zal echter niet vanzelf gaan. Het mild despotism is diepgeworteld en het individualisme wordt (met de opkomst van filter bubbels en fake news) alsmaar groter.

Daarnaast is het überhaupt de vraag of democratische ervaringen gecultiveerd kunnen worden binnen een representatieve democratie. Eens in de vier jaar naar de stembus gaan lijkt in ieder geval niet voldoende om dergelijke ervaringen op te doen. Om het welbegrepen eigenbelang te ontwikkelen is het noodzakelijk dat er ruimte is voor burgers om mee te denken, mee te praten en mee te beslissen over het beheer van het publieke domein.

De beste manier om democratische ervaringen op te doen en daarmee een welbegrepen eigenbelang te cultiveren, is om om burgers te laten meebeslissen over kwesties die hen direct aangaan. Het heroveren van het publieke domein vraagt daarom om niets minder dan een fundamentele verandering van de wijze waarop openbaar democratisch bestuur en het kiessysteem is opgebouwd.  Een nieuwe vorm van democratie, genaamd liquid democracy, biedt een mogelijke uitkomst.

Liquid Democracy

Liquid democracy of delegatie democratie bestaat uit een mix van directe en representatieve democratie. Burgers mogen voor ieder beleidsvoorstel kiezen of ze zelf meestemmen óf hun stem delegeren. Een stem kan zowel gedelegeerd worden aan een vertrouwd persoon in de eigen omgeving of aan een bekende vertegenwoordiger in de samenleving.

In het Volkskrant-artikel Deze democratie kan zoveel beter legt Politicologe Christina Zuber het als volgt uit: ‘Stel dat ik mezelf als expert beschouw op het gebied van onderwijs dan kan ik zelf stemmen over alle onderwijsvoorstellen. Maar dat hoeft niet het geval te zijn bij andere onderwerpen. Als het over de arbeidsmarkt gaat, geef ik mijn stem misschien liever aan George, die daar veel meer verstand van heeft. George kan op zijn beurt beide stemmen (die van haar en die van hem) doorgeven aan een derde persoon die hij nog competenter vindt. Dit hele proces hoeft niet ingewikkeld te zijn: met behulp van een app kan het snel en efficiënt verlopen.’

Democratische vernieuwing

Doordat liquid democracy gebruikt maakt van een digitaal kiessysteem wordt het praktisch mogelijk om zowel een directe als representatieve democratie te combineren. Burgers kunnen via een digitaal platform of app op een directe wijze hun stem laten horen als het gaat over het bouwen van een nieuwe school in de eigen buurt, maar hun stem delegeren als het gaat over wetswijziging in de landelijke zorg. Hiermee wordt het veel makkelijker om met elkaar de politieke agenda van onderop te veranderen.

Liquid democracy houdt daarnaast de voortschrijdende bureaucratie in toom. Doordat burgers in een liquid democracy de ruimte krijgen om met elkaar maatschappelijke problemen op te lossen, heeft een bureaucratische overheid minder ruimte om uit te dijen. Het vormt een rem op de wildgroei aan toezicht, handhaving en controle van de centrale overheid.

Sterker nog, een bureaucratische overheid wordt grotendeels overbodig als burgers – in het oplossen van collectieve problemen – er zelf onderling uitkomen. En dat zorgt ook weer voor een beperking van het individualisme. Men gaat zich weer verantwoordelijk voelen voor het algemeen belang. De cyclus van een bureaucratische overheid en een individuele burgers die elkaar voortdurend aanjagen wordt dan doorbroken. De tentakels van het monster dat mild despotisme heet worden dan één voor één afgehakt.

Het opnieuw vormgeven van ons politieke systeem met een liquid democracy is geen kleine opgave, maar cruciaal voor wezenlijke democratische vernieuwing en noodzakelijk om mild despotisme terug te dringen en het welbegrepen eigenbelang onder burgers weer aan te wakkeren.

Raoul de Vries is historicus en schrijft over democratische vernieuwing en blockchain-technologie. De foto komt van unsplash.


Young Critics draait volledig op donaties. Vond je dit artikel van Raoul de Vries de moeite waard? En wil je graag meer van deze schrijver lezen? Steun ons dan in de vorm van een donatie of een kopje ☕!

Hieronder kun je iets bijdragen aan het artikel of de discussie aangaan. Ben je het met Raoul eens? Waarom wel/niet?