Moreel debat lijdt onder bumaiaanse dementie

In ethische discussies belanden we vaak in een religieus-wetenschappelijk discours. Of we moeten teruggrijpen op het confessionele gedachtengoed van de vorige eeuwen, of die traditionele sprookjeswereld juist helemaal loslaten.

Ik moet eerlijk bekennen dat ik van het laatste kamp ben. Denken, dat kunnen we zelf wel, daar hebben we geen heilig boek voor nodig. We komen als mensheid steeds tot nieuwe inzichten en laten daarmee oudere inzichten achter ons. Nieuwe technologieën en een vergrote kennis van de wereld zorgen voor paradigmaverschuivingen die steeds een nieuwe moraal vereisen.

Het idee dat moraliteit gelijk blijft over tijd is een fabel. Sinds het verschijnen van de religieuze boeken, de bekendste rond 10.000 HE en 10.622 HE, is er veel veranderd. Niet dat de mens in zo’n kort tijdsbestek significant verder is geëvolueerd, maar door wetenschappelijke vooruitgang is ons mensbeeld continu aan verandering onderhevig.

Veel van onze belangrijke hedendaagse waarden zijn er juist ondanks in plaats van dankzij de joods-christelijke cultuur, wat dat ook mag zijn.

Wat is de mens? Hoe is leven ontstaan? Hoe werkt ons brein? Wat is evolutie? Hebben we een vrije wil? Hoe functioneert een samenleving? Wat zijn de toekomstvoorspellingen voor de mensheid? Wat is kunstmatige intelligentie? Hebben dieren een bewustzijn? Een grove selectie van moreel gezien belangrijke vragen die we niet kunnen beantwoorden door te bidden en eenzelfde boek te blijven bestuderen, maar door te onderzoeken, te toetsen en te analyseren. Ik denk dat het aan de filosofie is deze nieuwe inzichten te interpreteren, niet religie.

Veel van onze belangrijke hedendaagse waarden zijn er juist ondanks in plaats van dankzij de joods-christelijke cultuur, wat dat ook mag zijn. In een artikel in Trouw verwoordt C.E.H.J. Verhoef, auteur ‘inperking vrijheid van onderwijs’, het uitstekend:

“Wij [hebben] veel waarden, zoals individuele vrijheid, zelfbeschikking, emancipatie, democratie en seksuele vrijheid eerder ‘op de kerk veroverd’ dan aan de kerk te danken. Het zijn de verworvenheden van het seculiere denken, van Verlichting, rationalisme en humanisme.”

Bumaiaanse dementie

Toch blijven veel mensen hameren op de gefixeerde waarden van het geloof en dat is in Nederland vooral het christendom. Het is een gepolariseerd debat en hierover spreken gebeurt vooral voor eigen parochie, letterlijk en figuurlijk. Sterker nog, ik weet niet eens wat de christelijke moraal precies is. Dit is zorgelijk, want het alternatief op de ‘seculiere’ moraal blijkt voor mij geheel onbekend.

Natuurlijk luister ik wel naar de bepleiters van een religieuze moraal, maar ik hoor vaak slechts selectieve voorbeelden. Er ontbreekt een consistente moraal. Het roept bij mij een hoop vragen op. Waarom verzuipt God alle dieren om de mens, zijn eigen experiment, te straffen? Waarom is het mooi dat God zijn zoon opoffert aan het kruis voor immorele, zelfgeschapen mensen? Waarom wordt in de bijbel niets tegen slavernij gedaan?

Als antwoord hoor ik vaak een andere passage uit de bijbel. ‘Dat kan wel zo zijn, maar hier staat dat …’, waarna een stuk volgt waarin God liefde is, of iets dergelijks. Dat is niet wat we zoeken in een moreel debat. Ethische normen moet duidelijk zijn, niet ambigu of vaag. Met ‘God is liefde’ komen we nergens in een moraal omtrent bijvoorbeeld kunstmatige intelligentie. Wat zijn de universele waarden van het christelijke geloof die hier wel bruikbaar voor zijn? Waar hebben mensen van de traditionele leer het over?

Sybrand Buma, fractievoorzitter van het CDA, lijkt het antwoord te hebben. In een interview in het Nederlands Dagblad over zijn nieuwe boek Tegen het cynisme betoogt hij dat de christelijke waarden helemaal niet vaag zijn. Als de journalist doorvraagt over welke waarden en normen we het dan hebben, antwoordt hij:

“Vrijheid en gelijkwaardigheid van mensen. De deugden geloof, hoop en liefde, plus de klassieke deugden rechtvaardigheid, verstandigheid, dapperheid en matigheid.”

De fractievoorzitter van het CDA, de partij die vindt dat de dienstplicht weer ingevoerd moet worden, dat leerlingen een oud volkslied moeten leren, motorclubs en coffeeshops verboden moeten worden, vindt de vrijheid van mensen de belangrijkste waarde. Is Buma, die zo hamert op dat we onze vaderlandse geschiedenis moeten kennen, de slavernij soms vergeten? Het is nou niet zo dat slavernij er was ondanks de protesten van de kerk. Als mensen zich met wellicht wat opkomende schuldgevoelens tot de Bijbel keerden, konden zij opgelucht ademhalen. Slavernij was namelijk aan de orde van de dag toen de Bijbel werd geschreven en dat is veelvuldig terug te lezen.

Buma pakt universele waarden en kent die onterecht toe aan een bepaalde traditie, terwijl hij wegkijkt voor de ellende die deze traditie heeft veroorzaakt.

Gelijkwaardigheid dan, is dat de ‘duidelijke’ christelijke waarde van Buma? Laten we de definitie van Wikipedia erbij pakken: “Gelijkwaardige behandeling of uitkomstengelijkheid houdt in dat aan alle mensen dezelfde mogelijkheden geboden wordt.” Ik hoef maar twee termen te noemen: homoseksualiteit en vrouwenemancipatie. Ook hier geldt weer: de samenleving is steeds gelijkwaardiger geworden ondanks het christendom, niet andersom. Als het aan hen had gelegen was homoseksualiteit nog steeds een ziekte en hoorden vrouwen achter het aanrecht.

De andere waarden die hij noemt, zijn die dan echt kenmerkend voor de christelijke identiteit? Natuurlijk niet, voor wie de Ilias en Odyssee hebben gelezen weten dat de Griekse goden met niets anders dan deze deugden bezig waren. Geloof, hoop en liefde? Alsof voor 10.000 HE mensen nergens in geloofden en er geen hoop en liefde was. En ook in een post-religieus tijdperk zullen deze waarden er zijn. Geloof in de mens, hoop in een goede toekomst en liefde voor elkaar; er hoeft geen religie aan te pas te komen. Buma pakt universele waarden en kent die onterecht toe aan een bepaalde traditie, terwijl hij wegkijkt voor de ellende die deze traditie heeft veroorzaakt.

Laten we afsluiten met een nieuw begrip en ons focussen op de ‘echte’ waarden van het religieuze kamp, want die ken ik nog steeds niet.

Bumaiaanse dementie [bijv. naamwoord + zelfst. naamwoord • de v • g.mv.]: Complex van symptomen bestaande uit geheugenstoornissen waarbij historische gebeurtenissen en morele ontwikkelingen foutief beschreven worden vanuit een (vaak denkbeeldige) traditie die universele waarden toe-eigent en de eigen gebreken ontkent. Voorbeeld symptomen: 1. Een ongezonde drang naar oude (volks)liederen; 2. Dissociatieve identiteitsstoornis, vaak gepaard met persoonlijkheden die tegenstelde standpunten hebben.

De tien religieuze regels voor beschaving

Het zou oneerlijk zijn nu te stoppen en te concluderen dat er geen vaste christelijke moraal is. In de Bijbel staan namelijk wel degelijk bepaalde ethische normen, ofwel leefregels. Ze worden de tien geboden genoemd.

Wikipedia, fris ons geheugen even op:

“Met de tien geboden worden de leefregels aangeduid die volgens het jodendom en christendom door God via Mozes aan de mensen gegeven zijn. De tien geboden worden in de Hebreeuwse Bijbel twee keer opgesomd: in Exodus 20:2-17 en Deuteronomium 5:6-21. De versies zijn vrijwel gelijk, de laatste is uitvoeriger beschreven. Deze leefregels hebben een zeer sterke invloed gehad op de samenlevingen waarin een abrahamitische religie dominant is of was.”

Kijk, daar hebben we wat aan. Tien duidelijke regels die ons vertellen hoe we ons als mensheid moeten gedragen, direct verkregen van God zelf. Hier zoeken we naar, concrete normen die we kunnen lezen, interpreteren en opnemen in onze samenleving.

Het is God gelukt om in tien regels uit te leggen hoe zijn kinderen zich moeten gedragen. Daar kunnen mijn ouders wat van leren.

Eerlijk gezegd had ik ze nooit echt opgezocht. Ik kende ze vaag, maar had ze nooit tot me genomen. Ik wil ze één voor één langsgaan. Dit kan langdradig lijken, maar het gaat hier om de moraal. Deze tien universele regels zorgen voor beschaving en weerhouden ons van chaos. Het is God gelukt om in tien regels uit te leggen hoe zijn kinderen zich moeten gedragen. Daar kunnen mijn ouders wat van leren. Maar goed, daar is Hij ook God voor.

Met moderne ethische vraagstukken in ons achterhoofd zullen we kijken wat het religieuze alternatief is voor de ‘wetenschappelijke’ moraal. We houden hier de katholieke versie aan, maar in wezen zijn ze in alle abrahamitische religies hetzelfde. Wat is het eerste en belangrijkste gebod voor de mensheid waar we ons volgens de christelijke moraal aan moeten houden?

1. Gij zult geen afgoden vereren, maar Mij alleen aanbidden en boven alles beminnen.

De belangrijkste norm voor de mens is het bevredigen van God. Niet het verbieden van slavernij, massamoord, kindermishandeling of wat voor misdrijf dan ook, maar het vereren van andere goden is de grootste zonde die een mens kan begaan. Ik kan hier kort over zijn: totale onzin en een onbenullig gegeven. Iets van vroeger. Iets uit een raar sprookje. Het heeft niets met ethiek te maken. God is een dreigende dictator voor wie zijn belangrijkste morele regel het aanbidden van hemzelf is. In de moderne samenleving waarin wij leven, met al haar mogelijkheden en bedreigingen, is dit gebod een totaal irrelevant gegeven. Laten we snel naar de volgende gaan. 

2. Gij zult de naam van de Heer, uw God, niet zonder eerbied gebruiken.

Kom op. Weer? Het eerste gebod was al redelijk narcistisch, maar nogmaals aangeven dat je machtig bent en dat we je moeten aanbidden is wel erg overdreven. Schelden is vervelend, maar deze plek had best voor het verbieden van slavernij ingewisseld mogen worden. Dat had een hoop leed gescheeld. We zullen je niet beledigen, afgesproken. We zullen je aanbidden, wat je wilt. Laten we nu alsjeblieft verder gaan naar de morele afspraken waardoor we een bepaalde vorm van moraliteit kunnen toepassen in onze anders richtingloze samenleving.

3. Wees gedachtig dat gij de dag des Heren heiligt.

Ik wil graag voorkomen dat het artikel een grote zee van cynisme wordt, daarom ga ik niet op dit punt specifiek in. We gaan verder. 

4. Eer uw vader en uw moeder.

Wat? Nee, dat is niet zo vanzelfsprekend. Ik eer mijn vader en moeder, omdat zij mij goed hebben opgevoed en ik van ze houd. Maar dat hoeft niet zo te zijn! Als ik mishandeld ben of verstoten, hoef ik toch niet mijn ouders no matter what te eren? En beeld je een groep verkrachters, oorlogsmisdadigers en dictators in, moeten hun kinderen hen per definitie eren? Next.

5. Gij zult niet doden.

Dat je geen mensen vermoordt is een redelijke regel die we nog steeds kunnen toepassen. Al hebben veel christenen in de geschiedenis hier anders over gedacht. En is Buma eigenlijk vegetariër? Daarnaast is het moreel gezien makkelijk onderuit te halen. Wat als iemand op het punt staat een groep kinderen te vermoorden, mag je die persoon dan niet neerschieten? Of als iemand ontzettend lijdt, mag die zichzelf dan niet het leven ontnemen? Was het trouwens niet de SGP die juist voor de doodstraf was? 

6. Gij zult geen onkuisheid doen.

Onkuisheid is een handeling of uiting die ingaat tegen de seksuele moraal. Wat die moraal is, wordt echter niet verteld. Onkuisheid is dan ook een totaal onduidelijk begrip dat je in principe zelf mag invullen. Homoseksualiteit, is dat onkuisheid? Of nu niet meer, omdat het nu wel tot ons seksuele moraal behoort? 

7. Gij zult niet stelen.

Eens, maar van niemand? Ook niet van de rijken voor de armen? Belasting? Als samenleving doen we niets anders dan stelen. We verplichten inwoners onvrijwillig hun geld af te staan aan een overheid, die daarmee kan doen wat ze willen. We zien dit vaak niet zo omdat we het zo geoorloofd vinden en we veiligheid voor onszelf boven legitimiteit van de anders stellen. Vele opstanden, zoals de Franse Revolutie, zijn juist ontstaan omdat de arme bevolking geld moest betalen wat naar het hof, de adel en de geestelijken ging. Pure diefstal, waar ze ook terecht tegen in opstand zijn gekomen. In feite legitimeren christelijke partijen juist het principe van diefstal.   

8. Gij zult tegen uw naaste niet vals getuigen.

We zullen de waarheid spreken. Beloofd, echt. 

9, Gij zult geen onkuisheid begeren.

Nee?! Echt? Van de tien regels zijn er twee hetzelfde? We hadden onkuisheid al behandeld in het zesde gebod! Ik word hier moedeloos van. 

10. Gij zult niet onrechtvaardig begeren wat uw naaste toebehoort.

Je kunt in de morele regels geen woorden als onrechtvaardig gebruiken, want deze regels moeten juist laten zien wat wel en niet rechtvaardig is. Deze kan direct in de prullenbak.

Het is makkelijk hier lacherig over te doen of het te typeren als ouderwets. Maar dit is waar miljoenen mensen hun moraal vandaan halen. Dit is dé christelijke moraal. Nog steeds zijn er velen die betogen dat er zonder geloof geen moraal is. Hoe kunnen ze dat beweren? Waar zijn ze bang voor? Dat als mensen een andere of geen god aanbidden, godverdomme zeggen en op zondag gaan werken, hun vader niet meer willen zien en met twee mannen trouwen, er gigantische chaos uitbreekt en de samenleving niet meer te redden is? Nee, natuurlijk niet. Ze zijn beïnvloed door hun eigen visie dat hun boek de waarheid predikt, ondanks wat er precies in staat en of het logisch is. Er is hen aangeleerd hun waarheid (lees: oud boek) niet te bevragen, maar aan te nemen. Al had er gestaan ‘Gij zult uw pink eraf hakken’, had nu het grootste gedeelte van de wereld met negen vingers gelopen. Onrealistisch? Gebruik anders een ander voorbeeld, nog raarder als je erover nadenkt: ‘Gij zult uw voorhuid eraf hakken.’

Kortom: het gaat niet om wat er staat, maar dat het er staat. Kritisch denken stopt bij geloven.

De ‘Nieuwe Tien Geboden’: een alternatief

Naast dat er betere manieren zijn om een moraal af te spreken dan onveranderlijke morele regels zonder uitzonderingen, zijn er zeker andere en, in mijn ogen, betere pogingen gedaan. Zie bijvoorbeeld de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, dat voor veel landen een grote betekenis is als het gaat om morele regels en juridische standaarden. Het zijn in totaal dertig volledig uitgewerkte plichten waar regeringen, individuen en maatschappijen zich aan moeten houden.

Er zijn overigens ook alternatieve tien geboden opgesteld door atheïsten. Naast de inhoud is het voordeel hiervan dat ze bediscussieerd en herschreven kunnen worden. Dit is een voorbeeld daarvan:

  1. Doe anderen niet aan wat je niet wilt dat jou zou worden aangedaan.
  2. Streef er in alles wat je doet naar om geen leed te veroorzaken.
  3. Ga respectvol om met andere menselijke wezens, met andere levende dingen en benader de wereld in het algemeen met liefde, oprechtheid, getrouwheid en respect.
  4. Negeer geen kwaad en deins niet terug voor het doen gelden van gerechtigheid, maar wees altijd bereid misstappen te vergeven die uit eigen beweging zijn toegegeven en oprecht worden betreurd.
  5. Leef het leven met een gevoel van blijdschap en verwondering.
  6. Probeer altijd nieuwe dingen te leren.
  7. Stel alles de proef; toets altijd je opvattingen aan de feiten en wees bereid om zelfs een gekoesterde overtuiging te laten varen als die niet strookt met de feiten.
  8. Censureer nooit en sluit jezelf niet af voor afwijkende opvattingen; respecteer altijd andermans recht om het niet met je eens te zijn.
  9. Ontwikkel onafhankelijke opinies op basis van je eigen rede en ervaring; sta jezelf niet toe dat je jezelf blindelings door anderen laat leiden.
  10. Bevraag alles.

Richard Dawkins, één van de grootste auteurs op het gebied van religiekritiek, voegt er nog een aantal toe:

  1. Geniet van je eigen seksleven (zolang niemand anders daar schade van ondervindt) en laat anderen in de privésfeer genieten van het hunne, ongeacht hun geaardheid, want dat zijn jouw zaken niet.
  2. Discrimineer of onderdruk niemand op basis van geslacht, ras of (voor zover mogelijk) soort.
  3. Indoctrineer je kinderen niet. Leer hen zelf na te denken, bewijs te beoordelen en ook om het niet met je eens te zijn.
  4. Beoordeel de toekomst over een tijdspanne die langer is dan je eigen toekomst.

Schandalig! Immoreel! Zijn dat de woorden die bij je opkomen? Ik denk het niet. Het lijkt mij een genuanceerd alternatief en gelukkig kunnen we ze bediscussiëren en herschikken. Je hoeft in ieder geval geen willekeurige god verplicht te eren. Daar ben ik al blij mee.

Conclusie: de scheiding van kerk en staat is niet vanzelfsprekend

Het christendom heeft vooruitgang juist altijd de kop ingedrukt. De kerk is altijd schijnheilig geweest. Hoe kan het staan voor vrijheid en tegelijk vernieuwende boeken verbieden? Het pleit voor naastenliefde, maar heeft slavernij een lange tijd vergoelijkt. Het staat voor gelijkheid, maar heeft ongelovigen altijd verketterd.

Naar welk tijdperk hebben mensen als Buma zoveel heimwee? Hij hamert zo op de Nederlandse geschiedenis, maar welke tijd is dat dan? Het feodalisme van de 16e eeuw? De amorele handelsperiode van de 17e eeuw? De 18e eeuw, waarin de adel en geestelijken privileges en vooral macht hadden en de bevolking omkwam in armoede? De revolutionaire en industriële 19e eeuw? Of toch de 20ste eeuw, de tijd van de wereldoorlogen, de zuilenmaatschappij en de opkomst van de massamedia?

We moeten uitkijken dat onze samenleving door bumaiaanse dementie niet weer achteruitgaat.

We hebben gezien dat Buma onterecht universele menselijke waarden toekent aan zijn zo geliefde religieuze traditie en wegkijkt voor wat die traditie eigenlijk heeft aangericht. Vervolgens hebben we ingezoomd op de tien geboden om te kijken naar wat die leefregels vanuit het christendom precies zijn. Onbevredigend, kan ik wel zeggen. Tenslotte is ook een alternatief gegeven.

We moeten uitkijken dat onze samenleving door bumaiaanse dementie niet weer achteruitgaat. We hebben een scheiding van kerk en staat, maar de fractievoorzitter van een regerende partij met 19 zetels zegt openlijk dat hij vindt dat we verloren zijn zonder de christelijke moraal. Ik wil graag – om jullie nog even wat angst in te boezemen – afsluiten met de visie van Buma uit het interview:

“Ik vind oprecht dat het christelijke in de samenleving – of je gelooft of niet – de grondslag moet zijn van wat we doen. (…) Ik wil tegenwicht bieden aan de gedachte dat het geloof te scheiden is van het politieke handelen.”

De foto komt uit een interview van VICE.

 


Young Critics draait volledig op donaties. Vond je dit artikel van Martijn van der Laan de moeite waard? En wil je graag meer van deze schrijver lezen? Steun ons dan in de vorm van een donatie of een kopje ☕ (€3,50)!

Alvast bedankt, door jou kunnen we blijven publiceren ☺

Hieronder kun je iets bijdragen aan het artikel of de discussie aangaan. Ben je het met Martijn eens? Waarom wel/niet?