De noodzaak van een neoklassieke spiegel

Het huidige curriculum van onze economische opleidingen biedt een te smal blikveld. Er bestaan meer perspectieven dan alleen de neoklassieke benadering van de economie. Een benadering die, volgens Rethinking Economics, zelf ook een andere aanpak vereist.

Joep Boukens rethinking

Het economische onderwijs verkeert in crisis. Een veel gehoorde verklaring hiervoor is de monopoliepositie die de neoklassieke benadering heeft binnen het curriculum. Deze benadering levert een vernauwd blikveld op, waardoor culturele, politieke en institutionele factoren teveel over het hoofd gezien worden in economische analyses. Ook de manier waarop de neoklassieke benadering zelf binnen het curriculum geïnterpreteerd wordt, zorgt voor blikvernauwingen. Studenten wordt niet meegegeven wat de functie is van assumpties binnen het neoklassieke denken (in vakken waar dit neoklassieke denken wordt toegepast), waardoor deze assumpties klakkeloos als waarheden overgenomen worden. Door deze interpretatiefout worden de mogelijkheden van neoklassiek gereedschap vaak overschat.

Culturele, politieke en institutionele factoren worden teveel over het hoofd gezien worden in economische analyses.

Het monopolie  van het neoklassieke denken is ongezond, maar dit betekent natuurlijk niet dat we het neoklassieke denken vaarwel moeten zeggen. Zij levert namelijk wel degelijk nuttige inzichten op. Zo geeft zij nuttige inzichten in hoe de kloof tussen arm en rijk zich ontwikkelt als gevolg van de relatie tussen economische productiewinst en bezit, zoals Piketty met neoklassieke gereedschap deed in zijn bestseller Capital in the 21st Century.

Ook levert de neoklassieke benadering interessante inzichten op het snijvlak van economie, psychologie en filosofie. Zijn economische spelers bijvoorbeeld rationeel? En hoe kunnen (of moeten) we economische modellen inzetten zodat hun sterke kanten het best benut worden terwijl de effecten van mogelijk zwakke kanten verzacht worden? Het zijn deze vragen waarop de neoklassieke benadering een vaak genuanceerder antwoord geeft dan men zou vermoeden. Zo wordt vaak de vrij harde assumptie (veronderstelling) gemaakt dat economische spelers rationeel handelen, waarbij het tegelijkertijd essentieel is dat deze rationaliteit slechts een assumptie is, en geen universele waarheid.

Juist de veronderstelling van rationaliteit is binnen het neoklassieke denken namelijk een middel om verschillende keuzealternatieven van economische actoren bloot te leggen. Essentieel is dat het karakter van deze assumptie is als een trui. De trui van veronderstelde rationaliteit kan aangetrokken worden om zo te analyseren hoe bijvoorbeeld het handelen van bedrijven en consumenten gevormd wordt binnen een markt. Juist omdat de assumptie een trui is, biedt zij een startpunt van waaruit het gedrag van deze bedrijven of consumenten geanalyseerd kan worden.

Op het moment dat actoren namelijk daadwerkelijk handelen volgens rationele patronen, kan de desbetreffende econoom (of student) zijn of haar rationele trui aanhouden en analyseren hoe actoren binnen bepaalde contexten inderdaad rationeel handelen, bijvoorbeeld door bloot te leggen hoe een bedrijf op meest optimale wijze reageert op bepaalde fiscale prikkels. Complexe fenomenen zijn dan te vangen in bondige analyses.

Echter zijn er ook momenten dat spelers niet rationeel handelen en bijvoorbeeld betekenis geven aan wat de Nobelprijs winnende econoom Robert Shiller Irrational Exuberance noemt. Op dat moment jagen bijvoorbeeld allerlei beleggers elkaar op om massaal en exorbitant te speculeren op gesecuritiseerde hypotheken waarvan een gedegen onderpand ontbreekt. Ook dan is de assumptie van rationaliteit van waarde, omdat door een ideaaltypische rationaliteitsassumptie paradoxaal genoeg accuraat blootgelegd kan worden hoe spelers juist irrationeel (d.w.z., uiteindelijk duidelijk niet in hun eigen belang) handelen. Ook hier wordt mogelijk gemaakt complexiteit te vangen in bondigheid.

Precies het feit dat de wereld niet gevormd wordt door spelers die altijd en overal rationeel handelen (zoals inzichten uit de gedragseconomie ons vertellen) is de reden dat de rationaliteitsassumptie binnen het neoklassieke denken een trui is en geen huid; in niet-rationele contexten (waarin de empirische realiteit zich anders gedraagt dan een model voorspelt) is de econoom namelijk in staat zijn trui van rationaliteit uit te doen en te analyseren hoe juist irrationeel gedrag een bepaalde andere (wellicht niet optimale) uitkomst gegenereerd heeft. Het uitdoen of aanhouden van deze trui valt samen met het besef van de onderzoeker of student dat empirie een centrale rol speelt in het functioneren van (neoklassieke) modellen, omdat het juist deze empirie is die blootlegt of het model correct voorspelt en spelers inderdaad rationeel, of juist irrationeel handelen.

Alleen wanneer de flexibiliteit van assumpties en noodzaak van empirie in combinatie met elkaar serieus genomen worden, snijdt het neoklassieke mes aan twee kanten, waarbij de mogelijkheid benut wordt om sterke punten van het model uit te werken (het vangen van complexiteit in een bondig argument) en zwakke kanten (situaties die de assumpties niet volgen) juist af te dekken. Waar in wetenschappelijke kringen zelf deze kritische reflectie nog wel aanwezig is, is hier juist een totaal gebrek aan in het huidige economieonderwijs.

De assumptie van rationaliteit wordt studenten namelijk veel te veel bijgebracht zijnde een huid, een universeel waarheidsbeeld waar niet aan te tornen valt. In colleges wordt te weinig nadruk gelegd op de beperktheid van het gebruik van (neoklassieke) modellen. Juist hierdoor worden ook de mogelijkheden die uit deze beperkingen voortkomen over het hoofd gezien. In de praktijk komt het er te vaak op neer dat studenten in enkele bijzinnen wordt verteld dat de assumptie van rationaliteit geen intrinsieke wetenschapsfilosofische overtuiging is, maar als methodisch middel het meest accuraat functioneert. Lessen van grote meesters binnen het denken over rationaliteit, zoals die van de Nobelprijs winnende John Nash, verdwijnen uit het collectieve geheugen. Over het hele idee van een modelassumptie als middel is onder economiestudenten daardoor überhaupt nauwelijks iets bekend.

De bal ligt daarom niet bij de theorie, maar bij de onderwijspraktijk.

Op deze wijze leidt niet alleen een gebrek aan een diverse opleiding, maar zelfs al de manier waarop één economische benadering geïnterpreteerd wordt tot ernstige blikvernauwing bij studenten. Met betrekking tot deze problematiek zijn twee dingen daarom noodzakelijk. Ten eerste dient de ontempirisering van het curriculum, waarbij het doel de wereld te begrijpen steeds vaker verward wordt met haar middel, geavanceerde wiskunde beheersen, teruggedraaid te worden. Ten tweede moet er ruimte zijn studenten inzicht te laten krijgen in het belang empirie, de functie van assumpties en de sterke en zwakke kanten van specifieke modellen, alsmede het gebruik van modellen in het algemeen.

De bal ligt daarom niet bij de theorie, maar bij de onderwijspraktijk. Hoogleraren, professoren, studenten — draag een bewustwording uit van de mogelijkheden en beperkingen van het beschikbare analytische gereedschap. Laat zien dat de neoklassieke benadering veel zichtbaar maakt, maar zie ook dat de benadering een spiegel nodig heeft waarin haar beperkingen duidelijk worden. Als in Nederlandse economie-curricula een contextbewuste benadering samengaat met meer bescheidenheid over de beperkingen van modellen en meer mogelijkheden ook bij andere disciplines in de keuken te kijken, zijn we al een heel eind.

Macbook Pro
* Intel Core i7 (3.8GHz, 6MB cache)
* Retina Display (2880 x 1880 px)
* NVIDIA GeForce GT 750M (Iris)
* 802.11ac Wi-Fi and Bluetooth 4.0
* Thunderbolt 2 (up to 20Gb/s)
* Faster All-Flash Storage (X1)
* Long Lasting Battery (9 hours)
Help ons groter worden!
Onze site is gratis voor iedereen en dat willen we graag zo houden. Graag willen we je vragen onze facebookpagina leuk te vinden. Zo kunnen wij blijven groeien en mis jij geen van onze artikelen! Alvast bedankt en veel leesplezier, het Young Critics-team :-)
YOUNG CRITICS
Non-actief
Op dit moment wordt geen nieuwe content geplaatst op de site. We zijn op de achtergrond bezig met reorganiseren van onze redactie- en publicatiestructuur. In de tussentijd kun je uiteraard onze oude stukken gewoon op de site lezen. Tot snel! Het YC-team.
Bedankt, we nemen z.s.m. contact met je op.