Het nog steeds heersende taboe op atheïsme (en hoe dat te veranderen)

Ik heb vrienden die thuis hun oprechte gevoelens niet kunnen uiten, omdat hun ouders gelovig zijn. Vrienden die hun westerse vriendin niet mee naar huis kunnen nemen, omdat dat niet gepast is binnen hun religie. Ik ken mensen die volhouden dat ze geloven – tegen beter weten in – omdat ze anders verstoten worden. Ik ken homofiele mensen die het niet tegen hun familie durven te zeggen omdat ze op basis van hun geloof dan veracht zullen worden. En dat is nog slechts in mijn eigen kring. Ik kook echt van binnen als ik dit soort dingen hoor en voel daarom ook de drang hierover te schrijven.

Tegenwoordig is het zo belangrijk dat we twijfelen. Met een vloedgolf aan informatie moet iedereen een bepaalde set aan waarheidsvindingtools bezitten om nog een beetje de zin van de onzin te kunnen scheiden. De standaard nieuwsbronnen werken niet meer, de oplagen van kranten blijven maar dalen en voor onderzoeksjournalistiek is al helemaal geen plek. Op het moment dat je fan bent van Hillary, staat heel jouw tijdlijn vol met nieuws over het succes van Hillary. En bij Trump gebeurt natuurlijk hetzelfde. Ik kijk en lees veel over atheïsme, zowel in het algemeen als voor deze reeks, en ik zie niets anders dan pro-atheïstische en humanistische filmpjes. Helaas geldt dat dus ook andersom.

Het is onvoorstelbaar maar waar: In een tijdperk waarin we zo ongelofelijk veel weten en er ook zoveel desinformatie is, is het op veel plekken nog steeds een taboe om te twijfelen en kritisch te denken. Twijfelen aan een bepaalde oorsprongstheorie wordt binnen veel gemeenschappen de grond ingestampt en mensen die uitkomen voor het feit dat ze de gemeenschappelijke aannames van hun groep niet meer geloven, worden niet geaccepteerd, beschimpt, verbannen of vermoord.

Dit artikel gaat over atheïsme, wat minder breed is dan kritisch denken; meer een logisch gevolg ervan. Toch behoud ik mij slechts bij het dogma van religie, aangezien de reeks hierover gaat. Maar bedenk dat de algemene filosofie hierachter breder is. Je moet aan alles kunnen twijfelen, je moet alles kunnen ridiculiseren, je mag altijd vragen stellen als je het gevoel hebt dat er iets niet klopt. Het feit dat iets traditie is, zegt niets over het respect dat je ervoor moet hebben. Sterker nog, je moet nergens per definitie respect voor hebben. Respect kan je op geen enkele manier afdwingen, dat moet je verdienen. En als er iets is dat ze binnen religies niet snappen, is dat het.

En ik moet het neerzetten, ook al is het zo logisch: natuurlijk zijn er vele religieuze mensen die ongelovigen wel accepteren. En nee, atheïsten zijn geen betere mensen dan theïsten. En nee, de wetenschap heeft ook niet het definitieve antwoord op alles. En nee, ik vind niet alles aan religie slecht. En ja, religieuze instituties doen voor veel mensen ook veel goede dingen. En ja, er zijn ook religieuze mensen die wel twijfelen (al is het vaak binnen kaders). En ja, ik sta versteld van alle misinterpretaties en aannames die mensen doen op het moment dat je schrijft over dit onderwerp.

Dat gezegd hebbende, let’s start.

De verschrikkelijke, immorele atheïst

Nu ik me er een tijdje in verdiept heb en een hoop discussies heb gezien en gevoerd, blijft mijn grootste verbazing op dit punt alle verzinsels die mensen over atheïsten de wereld in gooien. Een stelletje immorele, bekrompen, kortzichtige, domme wezens, die ervan genieten andermans geluk weg te nemen. Een soort vampiers die leven op het bloed dat de duivel verspreidt. Het is een beetje zoals homofielen in een hoop (vaak christelijke) kringen gelijk staan aan pedofielen: een totaal uit zijn verband gerukte, nietszeggende definitie – niets anders dan een forse en valse belediging. Je zou maar verliefd worden op iemand van hetzelfde geslacht en niet geloven in een aanwezige, louter goede god. Naar de hel jij, direct!

Wellicht zal je nu denken dat ik overdrijf, maar vergeet niet dat we in de 21ste eeuw leven en in Nederland zijn. Gelukkig zijn wij er hier grotendeels wel overheen, maar zo wordt in veel gelovige landen (noem Amerika) nog vol gedacht over atheïsten – en zo dachten wij hier in Nederland vroeger ook. Ik vergelijk het met armoede. Uiteraard is er armoede in Nederland, maar in vergelijking met de kinderen die sterven van de honger is dat natuurlijk relatief. Zo ook met het taboe op atheïsme. Natuurlijk heerst het hier nog, maar in mindere mate. Het zijn naweeën van een tijd waarin je als ongelovige aan een brug werd gehangen en duizend stokslagen kreeg – nog steeds realiteit in een hoop landen. De doodstraf op blasfemie is niet ongewoon.

De doodstraf op blasfemie is niet ongewoon.

Toch zijn er – ook in Nederland – nog steeds een hoop aannames over atheïsten. Op een of andere manier hebben gelovigen het idee dat als je God niet ziet, je (vaak bewust) niet hard genoeg je best doet. Wat klinkklare onzin is. Je kunt je waarheid niet kiezen, althans, een hoop mensen kunnen dat niet. Daarnaast heb ik zelf het idee dat mensen niet snappen wat een atheïst is, wat de definitie precies inhoudt.

In een volgend artikel zal ik hier dieper op ingaan, maar mensen die letterlijk geloven in een goede god uit een van de monotheïstische religies doen één van deze twee dingen:

  1. Ze zetten oogkleppen op waardoor ze slechts een werkelijkheid zien zoals ze die willen ervaren en de rest schermen ze zich voor af. Bepaalde vragen worden niet gesteld – en als ze gesteld worden, dan moet het antwoord passen binnen de aanname van een goede God. De twijfel wordt onderdrukt door gewoon niet te veel over inconsistenties na te denken.
  2. Ze gaan steeds harder bidden zodat twijfel en logisch denken worden overstemd. Je kent het wel: mensen die in een geloofscrisis zitten, zich dan weken opsluiten om zich vol in hun heilige boek te verdiepen en dan drie keer zo overtuigd eruit komen. Hoe meer twijfel, hoe harder de gebeden.

Hier wil ik geen oordeel over uitspreken, het zijn slechts processen die ik herken bij gelovige mensen. Maar wat zij wel moeten beseffen is dat veel mensen deze oogkleppen niet kunnen opzetten. Ik weet simpelweg te veel van evolutie om te kunnen geloven dat de mens in zijn huidige gedaante is geschapen. Mooie theorie, misschien zelfs logisch dat ze dat vroeger dachten, maar we weten nu beter. Iemand die vol in het christendom of de islam gelooft, moet dus één van bovenstaande processen toepassen op het moment dat ze geconfronteerd worden met de realiteit.

Ik kan dat niet – en met mij vele anderen. Dat is niet erg, maar juist positief. Uiteraard doe je aannames, daar kan je niet omheen. Ik heb niet ontzettend veel verstand van bijvoorbeeld klimaatverandering, dus op een bepaalde manier geloof ik de uitkomsten van de onderzoeken en wetenschappers. Je moet dan ook nooit beweren dat iets volledig waar is, je altijd laten overtuigen door nieuwere en betere resultaten en altijd naar de feiten blijven kijken (en beseffen dat deze veranderlijk zijn).

Het is niet: er zijn wetenschappers die zeggen dat de aarde opwarmt, er zijn ook wetenschappers die zeggen dat de aarde niet opwarmt. Hm. Ik kies de tweede, want dat verhaal klinkt beter. Conclusie: de aarde warmt niet op. Het spijt me, zo werkt het nu eenmaal niet.

Atheïsten geloven simpelweg niet in een god. Niet in die van het christendom, niet in die van de islam, niet in zeus, niet in het spaghettimonster, gewoon nergens in. En dat is niet erg. Meer is het ook niet. A-theïst. Letterlijk: ik geloof niet in een actieve god. Wat dat betreft is het ook een verkeerde definitie, want het veronderstelt bijna een keuze. Ik geloof ook niet meer in Sinterklaas en ik noem mijzelf ook geen a-sinterklaas. En ook geen a-feeën, a-geesten of a-heksen. In principe zijn alle christenen atheïst als het om de god van de islam gaat, en visa versa. En beide zijn ze atheïst als het om de goden van de Grieken gaat.

Een atheïst is niets meer of minder dan iemand die niet in een hogere macht gelooft. Dat zegt dan ook niets over wat voor mens het is, wat voor moraal die heeft of… wat dan ook! Je hoort altijd van die vragen in de trant van: “als atheïst, wat vind jij dan van iemand vermoorden?” Wat? Als atheïst? Wat bedoel je daar eigenlijk mee?

Ik ben dan geneigd om te antwoorden: “jij als a-logicus, wat vind jij dan van het onverdoofd snijden in de genitaliën – of andere mishandeling – van kinderen?”

En dan leven we nog in Nederland…

In Nederland bestaat het taboe vooral op persoonlijk niveau. Het ligt eraan in welk gebied je bent, maar zelfs in de meest christelijke dorpen word je niet gestenigd als je twijfelt aan de heersende godsdienst. Het taboe speelt zich hier vooral af binnen families, binnen groepen, maar het is niet bij de wet geregeld. Je krijgt past echt doodsbedreigingen als ik vol tegen een hard principe van zo’n oud idee in ga. Bijvoorbeeld door iets af te beelden wat je niet mag afbeelden. Dan worden mijn familie en ik bedreigd, maar dat is nog niets vergeleken met wat er op dit moment in andere landen gebeurt.

En mocht je trouwens denken dat het hier over een ver geleden gaat, de blasfemie wetgeving in Nederland is pas in 2014 afgeschaft.

In veel landen bestaat nog de doodstraf voor het twijfelen aan de heersende religie. Noem Pakistan, Egypte, Bangladesh, Saudi-Arabië. Stel  je dat eens voor. Het feit dat je twijfelt aan de desbetreffende god is in veel landen nog een reden om je leven af te nemen. Om je dood te maken. Mensen worden gemarteld, in stukken gesneden en verminkt om het feit dat ze twijfelen en bijvoorbeeld schrijven over de evolutieheorie (lees bijvoorbeeld de inleiding van dit rapport van vorig jaar). Als daar geen goede god achter zit…

Daarnaast is het taboe op atheïsme in veel landen nog sterk verweven binnen de structuur van de staat en het politieke stelsel. Neem bijvoorbeeld Amerika: op het moment dat jij ervoor uitkomt dat je atheïst bent, kun je je presidentschap wel vergeten. 70,6% van de Amerikanen zijn christen, dus om openlijk te zeggen dat je niet in hun god gelooft, is politieke zelfmoord. Hetzelfde geldt natuurlijk in alle islamitische landen.

Een duik in de boeken

De boeken die het meest discrimineren zijn de religieuze boeken zelf. Laten we de koran nemen, want de bijbel is nog iets milder voor ongelovigen. Tenminste, de nadruk ligt er wat minder op. Ik heb beide boeken nu bestudeerd en er grote stukken van gelezen. En ik kan dit niet zeggen zonder te beledigen, maar ik vind dat ik het recht heb dat te doen omdat het boek niets anders doet dan mij beledigen: het is verschrikkelijk. De hoofdpersoon uit de boeken zegt dat je ongelovigen moet minachten, moet vermijden, moet bespotten, en dat zijn nog de mindere dingen.

Het volgende verbaast mij keer op keer: bijna iedereen met wie ik discussies heb over de inhoud van de koran, heeft het niet gelezen. Tegenwoordig ben ik ermee opgehouden en verwijs ik mensen eerst naar de inhoud zelf. Het is zo bizar om te zien hoe erg deze boeken de hemel in worden geprezen alleen om het feit dat het boek zelf zegt dat het heilig is en veel mensen dit volgen. Ik had graag gewild dat het een mooi boek was en alle verwerpingen die mensen hebben op basis van de inhoud onzin zijn. Oprecht, ik vind het ontzettend vervelend te moeten constateren dat het totaal immorele teksten zijn, omdat ik weet dat mensen er waarde aan hechten. Maar het is niet anders.

Het volgende verbaast mij keer op keer: bijna iedereen met wie ik discussies heb over de inhoud van de koran, heeft het niet gelezen.

Ik raad iedereen die hier een mening over heeft aan: koop een koran. Dat is ook wat de gelovigen zelf willen, dus daar kan niet veel op tegen zijn. Begin gewoon met lezen. Doe het anders nu gelijk. Hier kun je een selectie vinden met teksten die ik ook wat dubieus vind, dus ik zou zeggen: zoek ze op in de echte koran. Natuurlijk is dit uit zijn verband gerukt, maar voor een heilig boek waar geen twijfel over mag bestaan, vind ik het al absurd als er één fout in staat.

En uiteraard zullen mensen zeggen dat het verkeerd vertaald is, of verkeerd geïnterpreteerd. Dat is de grootste truc van de islam, niemand kan het boek echt begrijpen. Als mensen dit zeggen, antwoord dan met de vragen waarom zij er wel wat van kunnen maken als het zo onbegrijpelijk is en wat er volgens hen dan wordt bedoeld met de vaak juist niet dubbelzinnige teksten die erin staan. Wat er dan bedoeld wordt met ‘geweldige bestraffing’, ‘naar de hel sturen’ en ‘aan een zeventig ellen lange ketting in het hellevuur laten braden’:

Zij die ongelovig zijn, voor hen maakt het niet uit of je hen waarschuwt of niet; zij geloven niet. God heeft hun harten en hun gehoor verzegeld en over hun ogen is een sluier; voor hen is er een geweldige bestraffing. [2:6,7].

O profeet, stel je te weer tegen de ongelovigen en de huichelaars en pak hen stevig aan. Hun verblijfplaats is de hel; dat is pas een slechte bestemming! [9:73].

“Grijpt hem en bindt hem. En laat hem dan in het hellevuur braden. Legt hem dan aan een ketting van zeventig ellen lang.” Hij geloofde immers niet in de geweldige God. [69:30-33].

Dus ik snap dat veel mensen neerkijken op atheïsten. Zij geloven letterlijk in de heilige boeken, dat de teksten waar zijn. In ieder geval bepaalde delen ervan. Als het dan vol staat met beschimpingen van ongelovigen en je leest dat als kind, dan wordt dat je natuur. En als je dan ook nog in een omgeving zit waar het al een gigantisch taboe is om atheïst te zijn, dan is één plus één twee.

Nog zullen mensen denken dat ik overdrijf. Ik zeg dit ook geenszins met plezier, ik verzet mij alleen tegen een boek dat mij op allerlei manieren wil laten lijden en omdat er heel veel mensen zijn die dit boek geloven. Mij ertegen uitspreken is voor mij niet meer dan vanzelfsprekend. En nogmaals, lees het zelf. Ik hoor graag van anderen waarom ik mis zit, waarom het juist een prachtig boek is, dat iedereen accepteert zoals ze zijn en op geen enkel gebied discrimineert.

Lees het zelf voordat je er een duidelijke mening over hebt. Maar pas op: het is ook de snelste manier om atheïst te worden.

Hoe kunnen we dit veranderen?

Begrijp me niet verkeerd, iedereen mag en moet kunnen geloven wat hij of zij wil. Juist! In veel discussies die ik met mensen heb op basis van mijn vorige artikel gaat het om meerdere werkelijkheden, het logische en het onlogische en dat wetenschap alles behalve een goede manier voor waarheidsvinding is. Dit laat slechts zien dat veel mensen niets van wetenschap begrijpen naast de kromme en veel te smalle definitie die ze hiervoor gebruiken. Maar dan nog, al zou dit waar zijn, dan gaat het nog steeds aan het punt voorbij dat veel mensen worden onderdrukt.

Iedereen moet vrij zijn om te denken en te geloven wat hij of zij wil. Het gaat mij juist om het recht om niet te geloven, dat binnen veel religieuze instituties ontbreekt. Niemand mag gediscrimineerd worden op grond van sekse, ras, afkomst, geaardheid, levensovertuiging, wat dan ook.

De oplossing ligt hem denk ik juist in het praten over dit soort onderwerpen. Mensen hoeven het niet eens te worden, maar het probleem is dat atheïsten totaal niet georganiseerd zijn. Logisch ook, want het betekent slechts dat je niet gelooft. Ik ben ook geen lid van een a-sinterklaas groep. Toch is het helaas wel nodig, omdat binnen veel instituties het geloof nog diep verweven zit, wat niet-geloven in de weg staat. Alle atheïsten moeten dit zonder schaamte kunnen zijn. Daarom ben ik onder andere lid van het humanistisch verbond, zij pleiten voor deze vrijheid van denken.

Iedereen moet vrij zijn om te denken en te geloven wat hij of zij wil. Het gaat mij juist om het recht om niet te geloven, dat binnen veel religieuze instituties ontbreekt.

Er is sinds ongeveer het millennium een trend gaande met mensen, vaak wetenschappers, die zich openlijk tegen het geloof uit durven te spreken. Zij worden de New Atheists genoemd, met als grondleggers Sam Harris, Richard Dawkins, wijlen Christopher Hitchens en Daniel Dennett (al zijn het er een stuk meer). Mocht je ze kennen heb je waarschijnlijk een negatief beeld bij deze groep. Uiteraard mag je zelf je mening vormen op wat voor manier dan ook, maar ik raad je echt aan de boeken te lezen. Het zijn stuk voor stuk grote wetenschappers en filosofen die de noodzaak zien om zich uit te spreken voor het niet-geloven. Als er over een groep leugens en roddels de wereld in worden gegooid, dan is dat wel over deze groep mensen. Dus ook hier, kijk naar de feiten en geloof niet wat andere mensen roepen.

En dit is nu juist wat er moet gebeuren: mensen moeten zich openlijk uitspreken tegen de doctrines van het geloof. Want alles moet ter discussie staan en bespreekbaar zijn, anders krijg je hele vervelende toestanden. We leven nu eenmaal in een veranderlijke wereld die een veranderende moraal vereist. Dat kun je niet slechts uit een oud boek halen – en zeker geen boeken die de wereld verkeerd voorstellen en bepaalde minderheden uitsluiten.

Dus: als je je op dit moment bevindt in een gelovige omgeving en je twijfelt, weet dat dit volkomen normaal is en dat er vele mensen zijn die ook niet geloven in welk verhaal dan ook. Daar is niets mis mee, ook al zeggen het verhaal en de mensen dat wel. Je mag altijd twijfelen, aan alles en iedereen. Sterker nog: dat is een van de beste eigenschappen die je hebt.