Breinbrekers

Stel nou dat jij een brein bent op sterk water. Wat dan? Jouw hele leven is in dat brein geüpload. Wie ben jij dan? Wat is het verschil tussen jou en jouw zombietweelingbroer? Zou je het merken als alles in het hele universum tegelijk één meter naar rechts verplaatst? Op deze vragen - en meer het denken over dit soort vragen - geeft Max Koedood antwoord in zijn tweede deel van huis-tuin-en-keukenfilosofie.

Thinking

Stel nou dat jij een brein bent op sterk water. Wat dan? Jouw hele leven is in dat brein geüpload. Wie ben jij dan? Wat is het verschil tussen jou en jouw zombietweelingbroer? Als twee objecten identiek zijn, is het dan hetzelfde object? Zou je het merken als alles in het hele universum tegelijk één meter naar rechts verplaatst? Als een vrouw haar hele leven in zwart met witte kleding in een zwart met witte kamer zit, terwijl zij een bril met zwart-witte brillenglazen draagt, en een wetenschapper vertelt haar alles wat er te weten valt over de kleur rood, leert zij dan iets nieuws op het moment dat zij iets roods ziet? En zie jij de kleur blauw hetzelfde als ik?

Dit zijn enkele vragen die tijdens het tweede blok filosofie werden gesteld. Ik moet bekennen: Het is het slechtste blok om te beschrijven als ik wil dat filosofie van haar zweeftevenimago afkomt. In populairdere termen: Dit was ‘far out.’ Daarom hier de antwoorden: Dan maakt mij dat niets uit. Mezelf. Mijn zombietweelingbroer bestaat niet. Ja. Nee. Ja, want kleur is meer dan een verzameling feiten. Het laatste antwoord staat verderop.

T. de Mey, universitair hoofddocent op het Erasmus, verzorgde de colleges van het vak ‘Gedachte-experimenten: Verbeelding en creativiteit in de wetenschap en filosofie.’ In het eerste college legde hij uit wat een conceptuele analyse was en drukte hij zijn studenten meteen op het hart: “We zullen nooit een volledige conceptuele analyse bereiken. Dat is absoluut geen reden om te stoppen met analyseren.” Analyseren zonder eindpunt! Hoe filosofisch!

Allereerst was het concept vrijheid aan de beurt, zie mijn vorige stuk. Daarna bleven verantwoordelijkheid, gevoel, gewicht, twijfel en ervaring niet gespaard. Maar nog boeiender waren de colleges over kennis en kleur. Hier eerst het een en ander over kennisleer, ofwel epistemologie. De Griekse filosoof Plato zegt dat we pas van ware kennis mogen spreken als die kennis aan drie voorwaarden voldoet: Je moet geloven dat iets zo is, je moet een reden hebben om te geloven dat het zo is én datgene wat je gelooft moet ook zo zijn. Waar gerechtvaardigd geloof, heet dat.

Analyseren zonder eindpunt! Hoe filosofisch!

Deze theorie roept echter vragen op. Als je waarheid opneemt in de definitie van kennis, hoe weet je dan of iets waar is of niet? Wanneer is iets gerechtvaardigd? Wanneer heeft iemand een goede reden om iets te geloven? Wanneer niet? Deze vragen proberen filosofen op te lossen, zodat duidelijker wordt wat ware kennis is. Een lesje epistemologie lijkt me vooral nuttig voor mensen die wetenschap waarheidsvinding noemen. En mensen die in onderzoeksconclusies geloven als christenen in de Openbaring. En mensen die in een gesprek over relaties alles terugbrengen tot het knuffelhormoon oxytocine. En voor Martijn van der Laan, de oprichter van deze website en schrijver van de reeks over religie.

Hoe vaak moet je iets testen voordat je van kennis kunt spreken? Wanneer is een feit een feit? Dit zijn vragen waar je geen onderzoek naar kunt doen. Vragen waar je alleen maar over kunt denken en praten, oftewel: filosofische vragen. Zo zijn er ook veel experimenten die je nooit uit kunt voeren. Filosofen hebben situaties bedacht die willen laten zien wanneer je wel of niet van ware kennis spreken kan: gedachte-experimenten.

Stel nu: Je loopt door een gang. Je ziet in een hoek je beste vriend zitten en je loopt door. Vervolgens claim jij dat je weet dat jouw beste vriend in die hoek zit. In werkelijkheid is er een hologram van jouw beste vriend geprojecteerd en je beste vriend bevindt zich op dat moment in Aruba. Kun je nu van ware kennis spreken? Aan twee van de drie voorwaarden van Plato is voldaan. Je hebt in deze situatie een goede reden om te denken dat je echte kennis hebt, want je zag ten slotte iets dat bijzonder veel leek op wat je dacht te weten te hebben gezien. Ook geloof je dat het echt je beste vriend is. De derde voorwaarde is niet voldaan: wat je gelooft is niet waar. Volgens Plato’s kennisdefinitie is het dus geen echte kennis. Gelukkig, want je vriend was op Aruba.

Het wordt lastiger als de situatie een beetje verandert: Stel dat je beste vriend zich heeft verstopt achter het hologram van zichzelf. Aan alle drie de voorwaarden van Plato is dan voldaan, maar je hebt alleen kennis genomen van het hologram van je beste vriend, niet van de echte persoon. Kun je dan nog wel van ware kennis spreken? Zo niet, dan is Plato’s kennisdefinitie is ontoereikend.
Gedachte-experimenten leren de kracht van het denken. Vroeger waren filosofen vooral aangewezen op gedachte-experimenten, aangezien de wetenschap nog jong is. Wij vertrouwen nu vooral op empirisch vastgestelde feiten, terwijl filosofen uit alle voorgaande tijden nagenoeg zonder onderzoek beweringen konden doen die resulteerden in fantastische ideeën en theorieën! (Sommige oude gedachte-experimenten zijn succesvol uitgevoerd met behulp van moderne techniek, zoals deze.)

Begrijpelijker dan de relativiteitstheorie, althans voor mij, was wat ik leerde over kleur.

De relativiteitstheorie, om maar iets te noemen, is van de hand van de koning der denkexperimenten: Albert Einstein. Hij stelde zich een klok voor gezien vanaf een lichtstraal. De klok leek bevroren. Die conclusie nam hij, tot verbazing van zijn collega’s, bijzonder serieus. Allerlei denkexperimenten (zoals deze) volgden, en zo ontstond de basis voor zijn invloedrijke relativiteitstheorie, die tijdreizen onmogelijk verklaarde en ruimtereizen makkelijker maakte.

Begrijpelijker dan de relativiteitstheorie, althans voor mij, was wat ik leerde over kleur. Een college begon met de vraag: Wat nou als jij rood anders ziet dan ik? In mijn woorden: Wat nou als de lucht voor mij groen is en gras blauw en voor jou is de lucht rood en gras oranje, maar wij beiden hebben geleerd lucht groen en gras blauw te noemen? Zijn de namen voor kleuren dan alleen universeel en zijn kleuren voor iedereen anders? Is de kleur blauw dan een woord voor een overeenkomst en kleurenblindheid het resultaat van een miscommunicatie? Het is dezelfde vraag als die aan het begin van dit artikel, waarvan ik had beloofd het antwoord nog te geven.

Nee. Kleuren zijn meer dan alleen perceptie. Bepaalde frequenties van licht worden door onze ogen vertaald in een bepaalde kleur. Iemand die kleurenblind is, mankeert iets aan zijn ogen, waardoor hij frequenties anders aan kleuren koppelt dan mensen met ‘goede’ ogen doen. Kleuren zijn universeel. Dit kunnen we weten omdat rood glas een ander soort schaduw heeft dan groen glas, omdat het meer of minder licht doorlaat. Dat betekent dat je de kleur van een glasplaat aan de hand van zijn schaduw kunt bepalen. Dus is het woord ‘blauw’ een naam voor een bepaalde frequentie van licht die door onze ogen in kleur wordt omgezet, en daarmee meer dan een overeenkomst.

Al met al kwam ik er gedurende de tweede maand van mijn filosofiestudie achter dat er een hoop denkwerk is gestopt in maffe situaties verzinnen. En dat je met nadenken ver kan komen in het leven. En dat de wetenschap niet per se ware kennis produceert. Ik kreeg zin in het veelbelovende volgende vak: ‘Ecofilosofie: Voorbij duurzaamheid en omgeving,’ gegeven door een hippie-achtig uitziende Nederlands kampioen Japans schermen. Vooral boeiend voor mensen die van meervoudigheid en holisme houden, en voor vegetariërs.

Macbook Pro
* Intel Core i7 (3.8GHz, 6MB cache)
* Retina Display (2880 x 1880 px)
* NVIDIA GeForce GT 750M (Iris)
* 802.11ac Wi-Fi and Bluetooth 4.0
* Thunderbolt 2 (up to 20Gb/s)
* Faster All-Flash Storage (X1)
* Long Lasting Battery (9 hours)
Help ons groter worden!
Onze site is gratis voor iedereen en dat willen we graag zo houden. Graag willen we je vragen onze facebookpagina leuk te vinden. Zo kunnen wij blijven groeien en mis jij geen van onze artikelen! Alvast bedankt en veel leesplezier, het Young Critics-team :-)
YOUNG CRITICS
Non-actief
Op dit moment wordt geen nieuwe content geplaatst op de site. We zijn op de achtergrond bezig met reorganiseren van onze redactie- en publicatiestructuur. In de tussentijd kun je uiteraard onze oude stukken gewoon op de site lezen. Tot snel! Het YC-team.
Bedankt, we nemen z.s.m. contact met je op.