Een open discussie over religie

De komende weken schrijft Martijn van der Laan over het atheïsme en wilt hij een open discussie over religie voeren. Mensen, gelovig of niet gelovig, moeten gerespecteerd worden, maar religies zijn een reeks eeuwenoude ideeën die bekritiseerd mogen en moeten worden. De voorzichtigheid om hierover te spreken moet eraf. In deze introducerende longread onderbouwt hij zijn standpunt.

Cartoon planet Neptune in the space with stars and shuttles.

Opgegroeid met ouders die mij nooit hebben opgezadeld met een of andere oude theorie over hoe de wereld in elkaar zit, was het een vreemde aangelegenheid mij voor de eerste keer te mengen in een groep jongeren die allemaal geloofden in de God van het christendom.

Ik was dertien en de pubertijd kwam net om de hoek kijken – wat gelukkigerwijs veel van mijn zelfvertrouwen in die tijd heeft weggeharkt, maar nooit mijn drang naar waarheid en kennis – en werd uitgenodigd voor catechisatie in onze hervormde dorpskerk. Wat betreft religie had ik wel een idee, maar ik had er nog geen boeken over gelezen. In het openbaar basisonderwijs worden in tegenstelling tot wat veel mensen denken de godsdiensten nog erg gespaard. Er was een les godsdienst en mij werd geleerd dat sommige mensen in de evolutietheorie geloofden en sommige mensen dachten dat het verhaal over een schepper in een oud boek geschreven waar was. Twee keuzes: wel of geen religie. Dat is voor ons geëvolueerde jonge apenbrein moeilijk te interpreteren, of anders gezegd, makkelijk fout te interpreteren. Het lijkt hierdoor of je een keuze hebt met een ongeveer gelijke kans. Gooi een muntje op en kies.

Ik kom uit een redelijk gelovig dorp, Oud-Beijerland, waar een hoop van mijn vrienden dan ook gelovig zijn opgevoed. Ik was in de veronderstelling dat de aarde oud was, het boek niet waar was maar dat ik er nog niet veel over wist, dat je wel respect moest hebben voor religie, dat veel mensen geloofden en daar blijkbaar een goede reden voor hebben. Met die instelling schoof ik aan naast twee vrienden van mij, wachtend op het verlossende woord. Ik kan hier nog heel lang en uitgebreid over praten, maar de les kwam ongeveer hier op neer:

Mijn verwachting: een les waarin mij eens een keer goed werd uitgelegd waarom er een God zou zijn. Ik als boekenliefhebber kom natuurlijk al spontaan klaar bij het idee van één boek dat het gehele universum kan verklaren, inclusief morele codes om een goed leven te leiden. Ik had verwacht dat omdat zo veel mensen deze theorie aanhingen, er wel een kern van waarheid in moest zitten. Ik had enkele teksten in de Bijbel gelezen met een hoop vragen als gevolg, die zouden vanavond even mooi beantwoord gaan worden. Blijkbaar had ik de verkeerde stukken gelezen – de stukken die je moet interpreteren of die slechts met een verouderde moraal te maken hebben – en die avond zou ik het echte verhaal onder ogen krijgen. Kom maar op, blow my mind.

Een theorie kan zo elegant zijn, je zo in vervoering brengen, maar dat zegt niets over de feitelijke juistheid ervan.

De realiteit: een jonge vent die wat verhalen uit de bijbel voorlas en ons opdroeg wat liederen te zingen. Een rondje door de groep wat onze beste ervaringen met God waren. Ik kon het toch niet laten op een gegeven moment mijn vinger op te steken om te vragen wat zijn bewijs voor dit alles was. Je merkte gelijk dat dit niet het soort vragen waren die je diende te stellen. Hij was zo vriendelijk toch te antwoorden. Hij liep naar het bord en schreef in grote letters: ´God is liefde´. Mensen knikte instemmend.

Het is natuurlijk prachtig, maar geen bewijs. Het feit dat een tekst mooi is, zegt niets over de waarheid ervan. Een theorie kan zo elegant zijn, je zo in vervoering brengen, maar dat zegt niets over de feitelijke juistheid ervan.

Geloven staat denken in de weg. Op het moment dat je letterlijk gelooft wat in een boek staat, zonder hier verder kritisch naar te kijken of het te toetsen, stopt het kritisch mogen en kunnen denken. Doordat een boek de aanname verdedigt dat er een God bestaat en mensen dit letterlijk geloven, kan hier niet meer tegenin worden gegaan. Er mag niet meer worden gekeken naar andere alternatieven en natuurlijk ook niet of het waar is of niet. God bestaat.

Ik wil hier niet mee zeggen dat iedereen die gelooft niet kritisch kan denken, natuurlijk niet. Er zijn hartstikke veel slimme wetenschappers, onderwijzers, verpleegkundigen, bankiers, politici, schrijvers, bouwvakkers, artsen, noem maar op. Deze mensen kunnen geloof en rede van elkaar scheiden. Er zijn natuurkundigen die papers schrijven waarin ze beweren dat de aarde miljarden jaren oud is en tegelijkertijd geloven dat de aarde 6000 jaar geleden is gecreëerd. Vraag me niet hoe, maar het is zo. Toch, dat moet wel gezegd worden, zijn de meeste wetenschappers atheïst.

Er zijn natuurkundigen die papers schrijven waarin ze beweren dat de aarde miljarden jaren oud is en tegelijkertijd geloven dat de aarde 6000 jaar geleden is gecreëerd. Vraag me niet hoe, maar het is zo.

Het gaat hier vooral om persoonlijk geloof. Ik bedoel het meer maatschappelijk, religie verwerkt in een institutie of als instituut. Denken mag tot op een bepaald niveau, binnen de kaders gesteld door religie. Het bekendste wetenschappelijke voorbeeld is uiteraard de veroordeling van Galileo Galilei, voorvechter van het heliocentrisch model van Copernicus. Hij was overigens niet de enige: van 1559 tot 1966 gold binnen de Rooms-Katholieke Kerk het zogenaamde ‘index librorum prohibitorum’, oftewel lijst van verboden boeken, met hierin schrijvers als Honoré de Balzac, Johannes Calvijn, Daniel Defoe, Epicurus, Desiderius Erasmus, David Hume, Immanuel Kant, Charles Montesquieu en Voltaire. Ook moreel gezien stopt het denken als het buiten de kaders van het geloof valt, denk bijvoorbeeld aan het verbod op de condoom (ik wil niet weten hoeveel levens gered hadden kunnen worden als de katholieke kerk vanaf het begin openlijk voor de condoom had gepleit), de positie van vrouwen en de haat jegens homofilie.

Ik heb het hier vooral over de monotheïstische godsdiensten. Aangezien de twee grootste het christendom en de islam zijn, staan deze religies hier vooral centraal.

Ockhams scheermes

“Wanneer er verschillende hypotheses zijn die een verschijnsel in gelijke mate kunnen verklaren, wordt vanuit dit principe aangeraden om de hypothese te kiezen die de minste aannames bevat en de minste entiteiten veronderstelt,” zo luidt de definitie van Wikipedia. Een duidelijke en realistische manier van denken.

Stel: ik heb op een zaterdagavond wat te veel tequila’s naar achter geklokt, ben strompelend naar huis gelopen en onderweg heb ik het idee dat ik een oude vriend heb gezien. Ik schreeuw hem nog na, maar mijn ogen vallen half dicht dus ik vervolg mijn weg naar huis – nu kruipend. De dag erna herinner ik mij tussen alle hoofdpijn door dat ik hem ben tegengekomen en ik bel hem op. Hij blijkt echter in Australië te zitten en is volgende week pas van plan om terug te komen. Er zijn nu meerdere theorieën mogelijk:

  1. Ik heb me vergist.
  2. Hij liegt.
  3. Hij heeft een dubbelganger.

Het is, nu ik geen ultiem bewijs heb, verstandig de theorie aan te nemen die de minste aannames heeft. Ik weet dat het een goeie gozer is, dus ik ga ervan uit dat hij niet liegt, dus zonder er veel over na te denken ga ik voor optie één. Optie twee zou eventueel ook nog kunnen, maar optie drie roept alleen maar meer vragen op. Niet dat optie één in dezen zeker de waarheid is, maar het is de meest logische hypothese voor mij om aan te nemen. Je kiest de theorie die de minste aannames nodig heeft.

Door te meten, door te observeren, door theorieën op te stellen en deze te toetsen aan de werkelijkheid, kunnen we langzaam onze gehele geschiedenis vormgeven. Religie heeft niets met deze waarheidsvinding te maken.

Om het scheermes in deze discussie toe te passen: het is nu eenmaal zo dat de wereld om ons heen, het universum, het leven, makkelijk zonder iets goddelijks kunnen worden verklaard.

Natuurlijk zijn er grote vragen die nog onbeantwoord zijn. Waar komt leven vandaan? Wat was er voor de oerknal en wat veroorzaakte deze gigantische, onvoorstelbare explosie waarmee ruimte en tijd begon? Kan er iets ontstaan uit niets? Of we de antwoorden ooit gaan vinden, weet ik niet. Maar dat deze vragen geen vragen voor de wetenschap zijn, is louter onzin. Het zijn juist vragen voor de wetenschap. Door uit te gaan van een boek met een theorie die duidelijk door mensen verzonnen is, in een tijd waar we nog niks wisten van zo bijna alles, stokt het kritisch denken en daarmee de echte zoektocht naar de waarheid. Door te meten, door te observeren, door theorieën op te stellen en deze te toetsen aan de werkelijkheid, kunnen we langzaam onze gehele geschiedenis vormgeven. Religie heeft niets met deze waarheidsvinding te maken.

Wetenschap is een systeem waarin continue naar waarheid wordt gezocht. Het is juist het doel deze waarheid omver te gooien en op basis van waarnemingen nieuwe standpunten aan te nemen. Geloof is precies het tegenovergestelde: het ontkent deze waarnemingen om slechts haar eigen theorie te kunnen laten bestaan.

We weten nu simpelweg beter

Het bestaan van een God is een aanname. Een oude theorie dat probeert de wereld te verklaren met de aanwezigheid van een goede God. Ondanks dat dit totaal onwetenschappelijk is, is het ook niet mogelijk. Er is simpelweg te veel ellende, te veel lijden en te veel willekeur in de wereld. Maar mensen willen deze aangenomen theorie, hun geloof, niet loslaten. Zodra iets goeds gebeurt zal het altijd veroorzaakt zijn door God. Zodra iets slechts gebeurt, kijken ze een beetje half weg en mompelen “de wegen van God zijn ondoorgrondelijk”, of iets dergelijks. Wat natuurlijk geen verklaring is. Het is semantisch geknutsel om niet op moeilijke vragen in te hoeven gaan.

Maar waarom zo moeilijk doen? Waarom niet het scheermes van Ockham toepassen? De wereld is zo veel logischer als het niet zo is als in de bijbel staat. 13,8 miljard jaar geleden is ons universum ontstaan. In ons sterrenstelsel, in een uithoekje van het heelal, zijn zo’n 100 miljard sterren aanwezig. Rondom één van deze sterren waren de omstandigheden zo goed dat er leven gevormd kon worden en is het proces wat evolutie heet van start gegaan. Door middel van natuurlijke processen is leven steeds complexer geworden en zijn er zoveel prachtige soorten leven ontstaan. Wij zijn slechts ontwikkelde dieren die een bewustzijn hebben gecreëerd. Wat toch een fantastisch idee is! Naast dat het, hoe zeg je dat, waar is, is het ook veel prachtiger. De menselijke creatie van een God en verhalen van mensen die zonder iets te doen bosjes in brand kunnen steken of mensen kunnen genezen leggen het echt af tegen dat wij allemaal bestaan uit sterrenstof en dat het materiaal van je linkerhand van een andere ster is dan het materiaal van je rechterhand.

Lees de Bijbel en geniet van sommige verhalen, maar kijk vooral om je heen. Het universum is zoveel groter en de evolutietheorie is naast logischer ook zoveel prachtiger en eleganter dan die menselijke sprookjes, dat je dat gewoon niet mag missen. Mijn grootste drijfveren zijn verbazing, verwondering en verbijstering. Een supernova – een ontploffende ster: over zo’n 5 miljard jaar is onze ster, helaas voor de mensheid, aan de beurt – heeft de kracht van zo’n 10 miljard zonnen bij elkaar. Hoe geweldig is dat!

Het universum is zoveel groter en de evolutietheorie is naast logischer ook zoveel prachtiger en eleganter dan die menselijke sprookjes, dat je dat gewoon niet mag missen.

We zijn ook echt niet in het evenbeeld van een God geschapen en de evolutie heeft zich ook echt niet toegewerkt naar het eindstadium van onze perfecte soort. In tegendeel, we zijn totaal niet perfect: een zeearend kan een kleine prooi van kilometers hoogte zien, het reukvermogen van een hond werkt een miljoen maal preciezer, haaien hebben een extra zintuig waarmee ze met elektrische sensoren vissen kunnen traceren, sommige slangen hebben een ingebouwde warmtesensor, olifanten kunnen op honderden meters van elkaar via lage tonen met elkaar communiceren, onze knieën slijten veel te snel, onze ogen zitten eigenlijk verkeerd om (onze hersens corrigeren dit), we horen steeds slechter. Genoeg? Ik kan nog wel even doorgaan. Dit is niet om de mens af te kraken, maar om te laten zien dat we alles behalve een ultiem soort zijn. We hebben echter onze omgeving naar onze hand kunnen zetten, voorwerpen kunnen maken en het allerbelangrijkste: een taal kunnen ontwikkelen om onze kennis door te geven aan volgende generaties. Onze soort bestaat zo’n 200.000 jaar en wordt steeds slimmer en slimmer. Al zijn hier ook andere theorieën over…

We konden onszelf op een gegeven moment vragen stellen en dat deden we ook. Praktische vragen, maar ook vragen over het leven. Er zijn ontzettend veel theorieën opgesteld over waarom het leven er zou kunnen zijn en wat het doel ervan is. Maar als er iets is dat we geleerd moeten hebben van de geschiedenis, is dat dat we ons niet aan een theorie vast dienen te houden. We moeten niet zeggen: deze theorie is waar, we stoppen met zoeken, ga er alsjeblieft niet tegen in en leef verder lang en gelukkig in onwetendheid. De Ilias en Odyssee van Homerus staan vol met prachtige verhalen over allerlei goden die mensen in die tijd echt geloofden, maar we zijn tot het inzicht gekomen dat het slechts verhalen waren om de werkelijkheid te begrijpen.

Waarom kunnen we dat nu niet met de huidige religies? Waarom kunnen we niet zeggen: het is prachtige literatuur, maar we weten nu beter, het heeft ons veel goeds maar ook veel slechts gebracht, we laten het los als theorie om de wereld om ons heen te verklaren?

We moeten af van de statische moraal

Het is niet erg als mensen een theorie fout hebben. Het is ook niet erg als mensen niet willen toegeven dat ze fout zaten, dat wat ze al die tijd hebben gedacht niet blijkt te zijn wat het uiteindelijk is. Dit is echter wel erg als de theorie verbiedt verder te denken, een statische moraal van 2000 jaar geleden oplegt van een tijd waarin vrouwen onderdrukt werden, met kinderen werd getrouwd, heksen (vrouwen die geen kinderen konden krijgen) werden gestenigd, homo’s niet werden geaccepteerd (zacht uitgedrukt), mensen met een ander geloof werden gestraft, ongelovigen werden gedood, slavenhandel aan de orde van de dag was en als normaal werd gezien, je je naasten lief moest hebben maar kinderen mogen worden geofferd, et cetera, et cetera. Dan is het een kwalijke zaak.

Ik noem slechts een paar punten, maar het komt hier op neer: het is wel erg als de theorie op welke manier dan ook de vrijheden van hun leden maar vooral andersdenkenden inperkt.

Onze toekomst zit vol met morele vraagstukken die je niet op basis van een oud, statisch boek kunt beantwoorden. Denk aan het verkennen van andere planeten, hoe gaan we dat doen? Wat worden de wetten in deze nieuwe samenleving? Er is nu een grote doorslag in genetische manipulatie (CRISPR, kijk onder andere dit filmpje) waardoor we ervoor kunnen zorgen dat mensen niet ziek geboren worden. Moeten we dit willen en hoe ver kunnen we hierin gaan? Kan een robot ooit een bewustzijn creëren en hoe meten we dat?

Het zijn allemaal vragen waar over nagedacht moet gaan worden, maar dan moeten we echt de aannames van die oude boeken loslaten. Dat er echt een God is en dat de morele antwoorden uit die boeken moeten worden gehaald. Ik zeg niet dat er niets goeds in staat, maar wat er in staat is niet per definitie juist, integendeel.

Het zijn geen universele morele maatstaven, het zijn waarden en normen uit een tijdperk waarin mensen nog niks over de wereld wisten.

Het zijn geen universele morele maatstaven, het zijn waarden en normen uit een tijdperk waarin mensen nog niks over de wereld wisten, slavenhandel aan de orde van de dag was en het grootste gedeelte van de mensen analfabeet was. Voor hen was het misschien de meest aannemelijke theorie, maar we weten nu simpelweg beter. We erkennen psychologische ziektes, waar toen nog nooit iemand van gehoord had. Mijn vader werkt in de psychiatrie en elk jaar komen er weer mensen die denken dat ze Jezus zijn. Die stemmen horen – positief of negatief – en niet inzien dat die stemmen niet echt zijn. Dat zijn de mensen die vroeger onder andere als profeet werden gezien, naast de mensen die het bewust deden om het volk dom te houden en macht uit te oefenen.

Je moet nooit iets geloven, maar altijd blijven zoeken. Twijfel is één van de beste eigenschappen die de mens heeft en wordt onderdrukt als het om geloof gaat.

Macbook Pro
* Intel Core i7 (3.8GHz, 6MB cache)
* Retina Display (2880 x 1880 px)
* NVIDIA GeForce GT 750M (Iris)
* 802.11ac Wi-Fi and Bluetooth 4.0
* Thunderbolt 2 (up to 20Gb/s)
* Faster All-Flash Storage (X1)
* Long Lasting Battery (9 hours)
Help ons groter worden!
Onze site is gratis voor iedereen en dat willen we graag zo houden. Graag willen we je vragen onze facebookpagina leuk te vinden. Zo kunnen wij blijven groeien en mis jij geen van onze artikelen! Alvast bedankt en veel leesplezier, het Young Critics-team :-)
YOUNG CRITICS
Non-actief
Op dit moment wordt geen nieuwe content geplaatst op de site. We zijn op de achtergrond bezig met reorganiseren van onze redactie- en publicatiestructuur. In de tussentijd kun je uiteraard onze oude stukken gewoon op de site lezen. Tot snel! Het YC-team.
Bedankt, we nemen z.s.m. contact met je op.