Orgaandonatie: niet omdat het moet, maar omdat het kan

D66 stelt middels hun initiatiefwet dat iedereen donor wordt tenzij ze hebben aangeven het niet te willen zijn. Burgers worden rond hun achttiende verjaardag per brief geïnformeerd over het systeem en gevraagd of ze een keuze willen maken. Als ze binnen zes weken geen reactie opsturen dan wordt er een tweede brief verzonden. Als er daarna geen keuze wordt doorgegeven dan zal er een derde brief gestuurd worden waarin de jongvolwassene wordt geïnformeerd dat diegene wordt geregistreerd en dat ze dit zelf ten alle tijden kunnen veranderen. D66 ziet de overheid in dit systeem als boekhouder, de keuze blijft immers bij het individu.

De cijfers

In het huidige systeem hebben 5,9 miljoen mensen een keuze doorgegeven aan het donorregister op 13,1 miljoen volwassenen. Ongeveer 7,2 miljoen mensen hebben dus – om diverse redenen – geen keuze doorgegeven. Onderzoek leert dat 70 procent van deze 7,2 miljoen mensen wil instemmen met orgaandonatie, maar heeft zich – om wat voor reden ook – nog niet ertoe gezet om dit te doen. Met het ADR systeem zullen er dus naar alle waarschijnlijkheid rond de 5 miljoen donoren bij komen (70 procent van 7,2 miljoen). Stel dat er 10.000 registraties nodig zijn om 1 orgaantransplantatie te bewerkstelligen, dan kunnen er 510 orgaantransplantaties extra per jaar plaats vinden. Dit is meer dan genoeg om de 150 jaarlijkse onnodige sterfgevallen te voorkomen.

Beïnvloeding van de overheid

De overheid stuurt met het ADR systeem de keuze van de burger op twee manieren; iets waar je als overheid mee moet oppassen. Zeker als het onbewust gebeurt en over het lichaam gaat. Ten eerste stuurt de overheid door de keuze te maken voor de burger zelf. Een voorbeeld: in mijn directe omgeving is iemand die graag donor wil zijn, maar die te lui is om zijn keuze door te geven. Er is dus net te weinig motivatie om een keuze door te geven. Als dit in het huidige systeem mensen zijn die niet genoeg gemotiveerd zijn om een keuze te maken dan zal dit logischerwijs ook in het ADR systeem zijn. Mensen zullen donor worden omdat ze te lui zijn en niet omdat ze het graag willen. Is dit een gevalletje: ‘eigen schuld, dikke bult’? Ik ben van mening dat wij de zwakke (c.q. minder gemotiveerde) burgers moeten beschermen tegen de overheid. Met het ADR systeem worden deze burgers weggezet als tweederangs burgers, louter en alleen omdat ze niet deelnemen aan de participatiemaatschappij. Voor deze luie burgers is het ADR systeem een vorm van nieuwe belasting. Op deze manier wordt de uitspraak van Jean-Jacques Rousseau weer relevant: “De mens wordt vrij geboren, maar overal ligt hij in ketenen”. Hoewel dit citaat eigenlijk ging over de samenleving en de machtsrelaties waar de mensch onder gebukt gaat tijdens zijn burgerschap, kan dit citaat bij orgaandonorschap anders worden opgevat: ‘De mens wordt vrij geboren, en blijft tot aan het eindige geketend’. Geketend door de overheid en de samenleving.

Daarnaast stuurt de overheid door de norm op ‘donor’ te zetten. Op het eerste gezicht een goede ontwikkeling. Maar vanuit de psychologie weet men dat de gemiddelde burger heel erg beïnvloedbaar is voor normerende invloeden. Zoek eens het conformiteitsexperiment van Asch op en je ziet hoe makkelijk mensen zich laten beïnvloeden door sociale normen. Dit komt omdat het volgen van de sociale norm een veilig gevoel geeft en een groepsgevoel creëert. Zeg nou zelf, u gaat toch ook liever op een vol terras zitten in plaats van een leeg terras? Mensen zullen dus donor worden doordat de overheid een sociale norm oplegt en niet omdat ze het zelf graag willen.

De vraag is wat zwaarder weegt. De honderdvijftig mensen die onnodig dood gaan of het zelfbeschikkingsrecht van 13,1 miljoen burgers. Proportionaliteit is het sleutelwoord. De kans is aanwezig dat een flink gedeelte van de Nederlandse bevolking gestuurd wordt in het maken van hun keuze. Is het dan juist om dan het enige af te pakken wat men het hele leven bij zich draagt? Ik ben van mening dat deze gevolgen te ver gaan. De overheid is geen boekhouder maar stuurt op deze manier de keuze van mensen.

Naast deze ethische kanttekeningen zijn er ook een aantal praktische bezwaren op het ADR systeem. Hoe gaan wij om met mensen die een slechte administratie hebben?

Of mensen die net verhuisd zijn? Of  mensen zonder vaste woon- of verblijfplaats? Of met mensen die op hun 18e levensjaar nog niet bezig zijn met het eindige van het leven? Of met Nederlanders die de taal niet machtig zijn? Zeker met de huidige vluchtelingenstroom zijn dit belangrijke vraagstukken om over na te denken.

Daarnaast zou het ADR systeem verrijkende gevolgen hebben voor de medische wetenschap. Momenteel is het zo dat bij wetenschappelijk onderzoek medische data niet gebruikt mag worden als er geen expliciete toestemming is van de deelnemer. Alleen in uitzonderlijke gevallen is het mogelijk dat er anonieme data (dus geenszins te herleiden is tot de persoon) gebruikt mag worden zonder dat er expliciete toestemming is gegeven. De implementatie van het ADR systeem kan mogelijk in de medisch wetenschappelijke wereld verreikende gevolgen hebben. Voor orgaandonatie geldt: men mag zonder expliciete toestemming de organen van de overledene nemen. Geldt dit ook voor wetenschappelijk onderzoek? Mag men medische data verzamelen over een persoon zonder dat deze persoon expliciete toestemming heeft gegeven? Waar ligt de grens?

Alternatief systeem

Het voorgestelde systeem gaat uit van extrinsieke motivatie terwijl intrinsieke motivatie voor orgaandonatie  beter is; iedereen wil toch liever organen ontvangen van iemand die het zelf ook daadwerkelijk wil. Ik in ieder geval wel! Daarom ben ik voorstander van een alternatief systeem waarbij men bij de aanvraag van een rijbewijs/paspoort bij de gemeente ook gelijk een keuze voor orgaandonatie moet doorgeven. In dit systeem krijgt iedere burger bij de aanvraag van een paspoort, rijbewijs of ID-kaart informatie over het donor systeem. Bij het ophalen van het paspoort (e.d.) moet de burger een keuze doorgeven. Op deze manier kan de overheid je niet beïnvloeden in je keuze. Bijkomend voordeel is dat iedereen verplicht om de 10 jaar moet nadenken over hun keuze. Een ander voordeel is dat dit systeem de discussie over orgaandonatie actueel wordt gehouden. In dit systeem zou de overheid pas een boekhouder zijn.

Ik zou graag willen zien dat wij 17 miljoen burgers in Nederland hebben die aan actief burgerschap doen, maar dit is een ideaal dat niet haalbaar is. Laten wij de burgers die niet aan de participatiemaatschappij meedoen niet onnodig straffen. Weg met het ADR systeem. Orgaandonor, niet omdat het moet, maar omdat het kan!

Young Critics draait volledig op donaties. Vond je dit artikel van Marcel van Ooijen de moeite waard? En wil je graag meer van deze schrijver lezen? Steun ons dan in de vorm van een donatie. Alvast bedankt, we waarderen je steun enorm.