Hoe onstaat viral content (en hoe betrouwbaar is die eigenlijk)?

Sinds afgelopen zomer ben ik columnist bij Young Critics en behoor ik tot de verspreiders van media. Ik schrijf het, Young Critics publiceert het en jij leest het. Wat ik opschrijf is volledig aan mij en dat geeft mij een zekere mate van macht. Ik bepaal namelijk wat jij nu leest. Omdat ik columns en opiniestukken schrijf, gaat het natuurlijk niet om objectieve berichtgeving, maar in hoeverre zijn redacteuren van grote kranten eigenlijk wél objectief?

Het is een populair onderwerp: de media zit vol leugens en schetst een verkeerd beeld van de werkelijkheid. De media verdraaien de waarheid. Menig photoshopper is hierdoor door het slijk gegaan. Er is een iconische foto vlak na de aanslagen van Charlie Hebdo in Frankrijk waar Angela Merkel arm in arm staat met Francois Hollande en andere wereldleiders om solidariteit te laten zien. Samen staan we sterk. Een redactielid van een Israëlisch tijdschrift heeft toen wegens geloofsovertuigingen Angela Merkel eruit gephotoshopt. Een storm van kritiek volgde wegens manipulatie van het geschoten beeld. Uiteindelijk is de persoon in kwestie zelfs ontslagen. Maar laten we de ‘onbewerkte’ versie van de foto eens bekijken.

merkelFoto: AP

Wat roept deze foto bij je op? Ongetwijfeld een gevoel van solidariteit en saamhorigheid, een statement dat je als wereldleider wilt maken na zoiets verschrikkelijks als de aanslag op Charlie Hebdo (of de meest recente tragedie die zich in Parijs heeft afgespeeld). Het ziet eruit alsof er een enorme menigte achter Merkel en Hollande marcheert, toch? Laten we echter eens naar dit tafereel kijken vanuit een andere hoek.

Merkel van bovenFoto: Bart Maat

Nu ziet de ‘menigte’ die zich achter Merkel en Hollande geschaard heeft er maar miniem uit. Dit doet tevens een beetje af aan het saamhorigheidsgevoel dat wordt opgewekt in de eerste foto. Het lijkt erop dat vooral de sfeer bepalend is voor het gevoel dat je erbij hebt.

Wat voor conclusie kunnen we nu eigenlijk uit bovenstaande beelden trekken? Dat de media leugens verspreiden? Dat de foto’s enkel ‘gemaakt’ zijn en het saamhorigheidsgevoel dus ‘nep’ is? Misschien. Maar is dat echt de essentie van het tafereel? Het gewenste saamhorigheidsgevoel is immers bereikt. Je suis Charlie ging heel de wereld over en ook nu weer is het Sydney Opera House tot het Capitool in de Franse driekleur verlicht. Dus is het feit dat de eerste foto ‘gemaakt’ is, bedrieglijk of slecht? Ik denk het niet. Maar dit is natuurlijk afhankelijk van situatie en opinie.

Laten we er nog eentje bekijken. Op de volgende foto zien we president Obama diep bedroefd kijken naar een olieplatform gedurende de BP Deepwater Horizon-olieramp op de cover van tijdschrift The Economist.

Obama nepFoto: The economist

Best wel een dramatisch beeld dit toch? Wat roept dit bij je op? BP heeft gefaald! Obama heeft nu eindelijk door hoe erg hij heeft gefaald en had deze crisis kunnen voorkomen! Obama staat te peinzen terwijl duizenden dieren omkomen door de olie. Zeker de catchphrase ‘The damage beyond the spill’ geeft de foto extra impact. Oké, het beoogde effect is bereikt. Het drama is overgekomen. Laten we nu eens naar de echte foto kijken.

Obama echtFoto: Larry Downing (Reuters)

Behoorlijk ander plaatje, niet? Nog steeds roept dit een dramatisch gevoel op. Maar hier is het beeld wel enorm gefabriceerd. Nep, en met het doel het kwade van de crisis nog even extra te benadrukken. Obama bukt niet onder de depressie van de crisis, hij bukt vermoedelijk alleen maar om te luisteren naar iemand die kleiner is dan hij. Voor het gemak hebben ze de vrouw er maar even helemaal uit gehaald.

Het is een cliché, maar zeker in tijden van crises – de aanslagen in Parijs en Beiroet bijvoorbeeld – is het belangrijk om te weten dat beelden omwille van oplagen en kijkcijfers gemanipuleerd worden. Elk medium heeft een agenda om te bepalen wat jij en ik aan nieuws te zien krijgen – en aangezien drama goed verkoopt, wordt dat het vaakst getoond.

Of je het nu wilt of niet, of je er nu bewust van bent of niet, de media heeft altijd effect op hoe je over de wereld denkt. Is dat een probleem? Ja. Is dat manipulatief? Ja. Is het te overbruggen? Ja! Er is namelijk een heel simpel afweermechanisme: kritisch zijn. Niet misantropisch, niet wantrouwig, maar gewoon kritisch.

We zijn nogal eens geneigd om aan de hand van bovenstaande voorbeelden te roepen dat de media enkel leugens verkoopt. Kritiek eindigt dan in wantrouwen; alsof we collectief bedonderd worden. En dat eindigt op zijn beurt vaak zat in haat en misantropie. Maar vergeet niet dat verschillende media ook verschillende agenda’s en perspectieven hebben. Een bekend voorbeeld is natuurlijk de Telegraaf: voornamelijk sterke headlines en artikelen vol sensatie, maar weinig diepgang en objectiviteit. Maar als je het financiële nieuws van de Telegraaf vergelijkt met bijvoorbeeld het Financieel Dagblad zie je een heel ander perspectief. Waar de Telegraaf hun lezers in algemene zin wil informeren, is het Financieel Dagblad toch wat meer op de (amateur)-econoom en zakenman gericht. Een ander voorbeeld is het NOS-Journaal, dat toch kritischer lijkt op rechts georiënteerde politiek dan bijvoorbeeld RTL Nieuws. De beste manier om kritisch te zijn is dan ook door je dagelijkse portie nieuws uit verschillende bronnen te halen.

Opmerkelijk aan het internet-era is natuurlijk dat nieuws zich gemakkelijk verspreidt – het delen van een nieuwsbericht is maar een muisklik van je Facebookvrienden verwijderd. Soms gaat content viral – een schattig katje, een aanslag of een quote, het kan van alles zijn. Met andere woorden: de macht van de consument is bijzonder groot in hoe nieuws zich verspreidt. Twee wetenschappers genaamd Jonah Berger en Katherine Milkman hebben hier onderzoek naar gedaan en zijn tot de conclusie gekomen dat het maar ten dele aan de media te wijten is dat content viral gaat. Een flink portie van de verantwoordelijkheid ligt namelijk bij ons; de consument.

De macht van de consument is bijzonder groot in hoe nieuws zich verspreidt.

De informatie die je hoofd binnenkomt, aldus het onderzoek, wordt veelal verspreid op basis van emotie. Ben je ergens dus in (hoge) mate emotioneel over, dan is de kans groter dat je het deelt met anderen. Je zou een nieuwsbericht dat je hersenen binnenkomt dan ook kunnen vergelijken met een bacterie; je wordt besmet, niest het vervolgens uit over je Facebookvrienden en die raken ook weer besmet. Van die emotionele ‘bacteriën’ zorgen vooral woede en ontzag voor een meetbare verhoging van deelgedrag. In dat deelproces worden originele berichten vaak gewijzigd. Een Photoshopje hier, een bewerking daar en al gauw heb je iets beduidend minder accuraats dan het origineel.

Echter, sommige gedachten en berichten zijn zo populair dat ze blijven bestaan. De kracht hierin schuilt in de discussie. Als een bericht heel populair is maar iedereen is het over het betreffende bericht eens, dan is het bericht natuurlijk geen lang leven gegund. Zijn er echter vele discussiepunten, zoals bijvoorbeeld omtrent aanslagen in Parijs, dan dient dit als een extra katalysator. Dit kan het beste omschreven worden aan de hand van nog een voorbeeld – tevens het laatste voorbeeld van het artikel:

De zwartepietendiscussie. De vraag is: hoe houdt deze discussie al zo lang stand? Dit is een vreemd maar bijzonder mechanisme waarin de voors en de tegens elkaar niet tegenwerken, maar juist samenwerken om in stand gehouden te worden. Tegenstanders van Zwarte Piet zijn veelvuldig in gesprek met lotgenoten; dat creëert een soort gezamenlijke haat tegen de oppositie. Dit gebeurt aan de andere kant op precies dezelfde manier. Zo houden discussies elkaar in stand en vormt zich een soort evenwicht.

Op de hoogte zijn van wat jou als persoon triggert en welke emoties daarin een rol spelen, getuigt hoofdzakelijk van gezond verstand. Het internet is qua informatievoorziening het beste dat ons ooit is overkomen; het delen en verspreiden van berichten was nog nooit zo makkelijk. Het betekent echter ook dat content makkelijk gemanipuleerd kan worden en mede daardoor viral gaat. Een goede manier om je te wapenen tegen de bias die hierdoor ontstaat, is het ontwikkelen van een kritische blik, zowel naar de informatie zelf als jouw reactie daarop.

De foto komt van Viewminder.


Young Critics draait volledig op donaties. Vond je dit artikel van Wilco Mellema de moeite waard? En wil je graag meer van deze schrijver lezen? Steun ons dan in de vorm van een donatie of een kopje ☕!

Hieronder kun je iets bijdragen aan het artikel of de discussie aangaan. Ben je het met Wilco eens? Waarom wel/niet?