Waarom Freud niet achterlijk was

Als psychologiestudent leer je veel, maar één ding bovenal: Sigmund Freud was een idioot en een perverseling. Het enige waar hij om gaf was seks en voor een neuroloog gebruikte hij zijn hersenen verdacht weinig. Saskia Vogelaar betoogt het tegendeel.

Enrico 225019710_6404667c86_o

Als psychologiestudent leer je veel, maar één ding bovenal: Sigmund Freud was een idioot en een perverseling. Het enige waar hij om gaf was seks en voor een neuroloog gebruikte hij zijn hersenen verdacht weinig. Hij mag dan voor iedere psychologieleek het boegbeeld van het vakgebied zijn, voor ‘kenners’ is hij een schande die maar beter genegeerd kan worden.

Ook op mijn opleiding Klinische Psychologie is Freud voor het grootste deel uit het curriculum verbannen.  Ergens in het eerst jaar komt de arme man even aan bod en leer je ongeveer het volgende: Sigmund Freud was de oprichter van de psychoanalyse. Zijn theorieën zijn bijna allemaal ontkracht en hij gebruikte cocaïne. Vervolgens hoor je zijn naam alleen terug in de vorm van een dis of grap door medestudent (of docent). Ook ik deed volmondig mee aan dit afkraakfestijn – tot ik wat meer ging lezen over Freud en over de tijd waarin hij leefde. En dat bracht me tot een verrassende conclusie: Freud was veel meer dan slechts een lul en een cokehoofd.

Sigmund Freud werd in 1856 geboren in Tsjechië. Hij groeide uiteindelijk op in Wenen met een gigantisch moedercomplex, een doctorsgraad in de geneeskunde en (inderdaad) een cokeverslaving. Door enkele lovende artikelen over dit goedje werd zijn naam in de geneeskundewereld voorgoed beschadigd, waardoor hij deze achter zich liet en zich ging focussen op de neuropsychologie. Uiteindelijk ontwikkelde Freud de psychoanalyse – een psychologische stroming. De basis van deze stroming is dat mensen ervaringen of verlangens die niet coherent zijn met de verwachtingen van de buitenwereld verstoppen in het onderbewuste. Deze onderdrukte dingen worden vervolgens op een sociaal acceptabelere manier geuit, omdat ze nu eenmaal niet onderdrukt kunnen blijven. Een voorbeeldje: Een 34-jarige man heeft last van schoonmaakdrang. Met zijn stofdoek blijft hij telkens hetzelfde plekje van de trapleuning boenen. Freuds diagnose zou nu hoogstwaarschijnlijk zijn dat deze meneer eigenlijk homoseksueel is, maar homoseksualiteit zelf als een taboe ziet. Daarom onderdrukt hij deze verlangens en – je raadt het al – trekt hij de trapleuning af.

Je begrijpt nu misschien al waarom Freuds gedachtegoed vaak niet serieus genomen wordt. Zo niet, dan overtuigt het volgende Freudiaans mini-woordenboek je misschien:

  • Oedipuscomplex: Jongens geilen in hun kindertijd op hun moeder. Eigenlijk willen ze hun vader vermoorden omdat hij wél de kans krijgt seks te hebben met hun moeder, terwijl zij dat niet hebben. De vader is echter te sterk, waardoor jongens – in plaats van een poging tot moord te doen – met afgunst tegen hun vader opkijken.
  • Penisnijd: Het Oedipuscomplex, maar dan andersom. Meisjes willen seks met hun vader en het bestaan van de moeder maakt dit onmogelijk.
  • Psychoseksuele ontwikkeling: Voor hun twaalfde levensjaar doorlopen kinderen vier stadia, waaronder de orale en de anale fase. In deze fases ervaren kinderen genot door respectievelijk dingen in hun mond te stoppen en hun behoeftes op te houden. Op volwassen leeftijd kun je regressie naar de stadia ervaren. Mensen met smetvrees zijn bijvoorbeeld teruggevallen in de anale fase, omdat schoonmaken zorgt voor dezelfde opgeruimdheid als het inhouden van je behoeftes.

Je vraagt je nu vast af waarom ik een oversekste smeerlap als Freud verdedig. Laat me je uitleggen waarom. Allereerst moeten we de ideeën van Freud binnen het perspectief van de tijd zien waarin hij leefde. De psychologie als vakgebied was nog zeer jong; er was dus nauwelijks een referentiekader. Met andere woorden: het onderzoek naar de menselijke psyche stond nog in de kinderschoenen en Freud beschikte niet over de kennis die wij vandaag de dag hebben. Daarnaast is er een heel deel van Freuds werk dat vaak over het hoofd wordt gezien – en laat dit nu net het belangrijkste deel zijn. Naast psycholoog was Freud namelijk ook filosoof. Door zijn denkbeelden wordt hij vandaag de dag onder de Meesters van Wantrouwen geschaard, samen met Friedrich Nietzsche en Karl Marx. Deze Meesters hadden ideeën die in extreme mate afweken van de modernistische stroming die de westerse maatschappij begin twintigste eeuw domineerde.

Ook in onze samenleving zien we regelmatig mensen die ongelukkig zijn, omdat ze (volgens het beeld van de maatschappij) ‘onmogelijke’ behoeftes hebben.

Het modernisme was een tijd van vooruitgangsdenken; het geloof dat naarmate de toekomst vordert alles alleen maar beter kan worden. Freud en de andere Meesters van Wantrouwen waren echter achterdochtig en geloofden niet in pure vooruitgang. Zo schrijft Freud in zijn werk ‘Das Unbehagen in der Kultur’ (aanrader!) dat de menselijke driften onmogelijk compatibel kunnen zijn met de maatschappij. Bepaalde verlangens kunnen we niet uiten, omdat we dan raar overkomen of illegaal bezig zijn. Dit zorgt voor discomfort en misère. Freud ging hier wat ver in door bijvoorbeeld incest als één van deze verlangens te noemen, maar buiten dit soort uitschieters om zit er zeker een kern van waarheid in deze theorie. Ook in onze samenleving zien we regelmatig mensen die ongelukkig zijn, omdat ze (volgens het beeld van de maatschappij) ‘onmogelijke’ behoeftes hebben.

Freuds rol als één van de Meesters van Wantrouwen blijkt ook duidelijk uit het stokpaardje van de psychoanalyse – het onbewuste. Het is namelijk puur wantrouwen als je ervanuit gaat dat de mens meer is dan alleen dat wat hij bewust weet en zegt. Het onbewuste voegt een hele nieuwe dimensie toe aan de mens. Het is bijna een wonder dat deze dimensie zo ver uitgewerkt kon worden in een periode als het modernisme. De exacte ideeën van Freud over het onbewuste zijn misschien niet helemaal waarheidsgetrouw, maar ze hebben wel een leidraad gevormd voor de psychologie zoals deze nu is. Het blijkt bijvoorbeeld dat trauma’s en herinneringen inderdaad onderdrukt kunnen worden in het onbewuste. Ook weten we nu dat veel psychische stoornissen voortkomen uit onbewuste gedachtepatronen waarin de cliënt keer op keer terugvalt. Dit alles wordt behandeld met psychotherapie en dit stamt – je raadt het al – onder andere af van de psychoanalytische therapie die Freud ooit bedacht.

Freud wordt onterecht als achterlijk bestempeld.

Dit alles in ogenschouw nemend wordt Freud onterecht als achterlijk bestempeld. Sterker nog, hij had enkele zeer vooruitstrevende ideeën die nu – ruim honderd jaar later – nog steeds van toepassing zijn. Zo is bijvoorbeeld het discomfort wat hij beschreef in ‘Das Unbehagen’ nog altijd een actuele reflectie op onze maatschappij. Ook zijn ideeën over het onbewuste en de psychotherapie zien we nog ruimschoots terug in de westerse samenleving.

Natuurlijk is het lastig om door de waas van oversekste, vergezochte theorieën heen te kijken, maar de werken van Freud zijn diepgaander dan dat. Sterker nog, de mogelijkheid bestaat dat de provocatieve theorieën enkel promotiemiddelen zijn geweest om de aandacht op Freuds échte werk te vestigen. Hoe dan ook, de man was zo achterlijk nog niet.

  • Aad Cense

    Terechte correctie op modieuze ‘bloedeloze’ pseudo-exactheid. Je moet Freud lezen als de gedachten van iemand die het aandurfde om na Darwin ook de mens als instinct-gestuurd dier te zien, en die daarvoor een symbolistische taal gebruikte die weerstand heeft gewekt.

    Corrigeren en moderniseren, resp. integreren met andere referentiekaders, en niet gratuit bashen. Wat er dan overblijft zijn concepten die vaak beter aansluiten bij die andere biologische en therapeutische werkelijkheden dan concurrerende theorieën.

Macbook Pro
* Intel Core i7 (3.8GHz, 6MB cache)
* Retina Display (2880 x 1880 px)
* NVIDIA GeForce GT 750M (Iris)
* 802.11ac Wi-Fi and Bluetooth 4.0
* Thunderbolt 2 (up to 20Gb/s)
* Faster All-Flash Storage (X1)
* Long Lasting Battery (9 hours)
Help ons groter worden!
Onze site is gratis voor iedereen en dat willen we graag zo houden. Graag willen we je vragen onze facebookpagina leuk te vinden. Zo kunnen wij blijven groeien en mis jij geen van onze artikelen! Alvast bedankt en veel leesplezier, het Young Critics-team :-)
YOUNG CRITICS
Werkzaamheden
Op dit moment werken we hard aan onze site. We zullen vandaag (27-11) en morgen (28-11) dan ook geen nieuwe content plaatsen en de site zal misschien niet helemaal optimaal werken. Excuses voor het ongemak!
Bedankt, we nemen z.s.m. contact met je op.